Chapter 2

Sāṅkhya-Yoga

The Yoga of Knowledge

2.1
संजय उवाच तं तथा कृपयाविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् | विषीदन्तम् इदं वाक्यम् उवाच मधुसूदनः
saṃjaya uvāca taṃ tathā kṛpayāviṣṭam aśrupūrṇākulekṣaṇam | viṣīdantam idaṃ vākyam uvāca madhusūdanaḥ
2.2
कुतस् त्वा कश्मलम् इदं विषमे समुपस्थितम् | अनार्य-जुष्टम् अस्वर्ग्यम् अकीर्ति-करम् अर्जुन
kutas tvā kaśmalam idaṃ viṣame samupasthitam | anārya-juṣṭam asvargyam akīrti-karam arjuna
2.3
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्य् उपपद्यते | क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप
klaibyaṃ mā sma gamaḥ pārtha naitat tvayy upapadyate | kṣudraṃ hṛdaya-daurbalyaṃ tyaktvottiṣṭha paraṃtapa
2.4
कथं भीष्मम् अहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन | इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हाव् अरिसूदन
kathaṃ bhīṣmam ahaṃ saṃkhye droṇaṃ ca madhusūdana | iṣubhiḥ pratiyotsyāmi pūjārhāv arisūdana
2.5
गुरून् अहत्वा हि महानुभावाञ् श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यम् अपीह लोके | हत्वार्थ-कामांस् तु गुरून् इहैव भुञ्जीय भोगान् रुधिर-प्रदिग्धान्
gurūn ahatvā hi mahānubhāvāñ śreyo bhoktuṃ bhaikṣyam apīha loke | hatvārtha-kāmāṃs tu gurūn ihaiva bhuñjīya bhogān rudhira-pradigdhān
2.6
न चैतद् विद्मः कतरन् नो गरीयो यद् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः | यान् एव हत्वा न जिजीविषामस् ते ऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः
na caitad vidmaḥ kataran no garīyo yad vā jayema yadi vā no jayeyuḥ | yān eva hatvā na jijīviṣāmas te 'vasthitāḥ pramukhe dhārtarāṣṭrāḥ
2.7
कार्पण्य-दोषोपहत-स्वभावः पृच्छामि त्वां धर्म-संमूढ-चेताः | यच् छ्रेयः स्यान् निश्चितं ब्रूहि तन् मे शिष्यस् ते ऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम्
kārpaṇya-doṣopahata-svabhāvaḥ pṛcchāmi tvāṃ dharma-saṃmūḍha-cetāḥ | yac chreyaḥ syān niścitaṃ brūhi tan me śiṣyas te 'haṃ śādhi māṃ tvāṃ prapannam
2.8
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् यच् छोकम् उच्छोषणम् इन्द्रियाणाम् | अवाप्य भूमाव् असपत्नम् ऋद्धं राज्यं सुराणाम् अपि चाधिपत्यम्
na hi prapaśyāmi mamāpanudyād yac chokam ucchoṣaṇam indriyāṇām | avāpya bhūmāv asapatnam ṛddhaṃ rājyaṃ surāṇām api cādhipatyam
2.9
संजय उवाच एवम् उक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परन्तपः | न योत्स्य इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह
saṃjaya uvāca evam uktvā hṛṣīkeśaṃ guḍākeśaḥ parantapaḥ | na yotsya iti govindam uktvā tūṣṇīṃ babhūva ha
2.10
तम् उवाच हृषीकेशः प्रहसन्न् इव भारत | सेनयोर् उभयोर् मध्ये विषीदन्तम् इदं वचः
tam uvāca hṛṣīkeśaḥ prahasann iva bhārata | senayor ubhayor madhye viṣīdantam idaṃ vacaḥ
2.11
श्री-भगवान् उवाच अशोच्यान् अन्वशोचस् त्वं प्रज्ञा-वादांश् च भाषसे | गतासून् अगतासूंश् च नानुशोचन्ति पण्डिताः
śrī-bhagavān uvāca aśocyān anvaśocas tvaṃ prajñā-vādāṃś ca bhāṣase | gatāsūn agatāsūṃś ca nānuśocanti paṇḍitāḥ
2.12
कुतस् ते अशोच्याः ? यतो नित्याः | कथम् ? न त्व् एवाहं जातु नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः | न चैव न भविष्यामः सर्वे वयम् अतः परम्
kutas te aśocyāḥ ? yato nityāḥ | katham ? na tv evāhaṃ jātu nāsaṃ na tvaṃ neme janādhipāḥ | na caiva na bhaviṣyāmaḥ sarve vayam ataḥ param
2.13
देहिनो ऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा | तथा देहान्तर-प्राप्तिर् धीरस् तत्र न मुह्यति
dehino 'smin yathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā | tathā dehāntara-prāptir dhīras tatra na muhyati
2.14
मात्रा-स्पर्शास् तु कौन्तेय शीतोष्ण-सुख-दुःखदाः | आगमापायिनो ऽनित्यास् तांस् तितिक्षस्व भारत
mātrā-sparśās tu kaunteya śītoṣṇa-sukha-duḥkhadāḥ | āgamāpāyino 'nityās tāṃs titikṣasva bhārata
2.15
यं हि न व्यथयन्त्य् एते पुरुषं पुरुषर्षभ | सम-दुःख-सुखं धीरं सो ऽमृतत्वाय कल्पते
yaṃ hi na vyathayanty ete puruṣaṃ puruṣarṣabha | sama-duḥkha-sukhaṃ dhīraṃ so 'mṛtatvāya kalpate
2.16
नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः | उभयोर् अपि दृष्टो ऽन्तस् त्व् अनयोस् तत्त्व-दर्शिभिः
nāsato vidyate bhāvo nābhāvo vidyate sataḥ | ubhayor api dṛṣṭo 'ntas tv anayos tattva-darśibhiḥ
2.17
अविनाशि तु तद् विद्धि येन सर्वम् इदं ततम् | विनाशम् अव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुम् अर्हति
avināśi tu tad viddhi yena sarvam idaṃ tatam | vināśam avyayasyāsya na kaścit kartum arhati
2.18
अन्तवन्त इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः | अनाशिनो ऽप्रमेयस्य तस्माद् युध्यस्व भारत
antavanta ime dehā nityasyoktāḥ śarīriṇaḥ | anāśino 'prameyasya tasmād yudhyasva bhārata
2.19
शोक-मोहादि-संसार-कारण-निवृत्त्य्-अर्थं गीता-शास्त्रम्, न प्रवर्तकम् इत्य् एतस्यार्थस्य साक्षि-भूते ऋचौ आनिनाय भगवान् | यत् तु मन्यसे युद्धा भीष्मादयो मया हन्यन्ते अहम् एव तेषां हन्ता इति, एषा बुद्धिर् मृषैव ते | कथम् ? य एनं वेत्ति हन्तारं यश् चैनं मन्यते हतम् | उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते
śoka-mohādi-saṃsāra-kāraṇa-nivṛtty-arthaṃ gītā-śāstram, na pravartakam ity etasyārthasya sākṣi-bhūte ṛcau ānināya bhagavān | yat tu manyase yuddhā bhīṣmādayo mayā hanyante aham eva teṣāṃ hantā iti, eṣā buddhir mṛṣaiva te | katham ? ya enaṃ vetti hantāraṃ yaś cainaṃ manyate hatam | ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyate
2.20
न जायते म्रियते वा कदाचिन् नायं भूत्वा भविता वा न भूयः | अजो नित्यः शाश्वतो ऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे
na jāyate mriyate vā kadācin nāyaṃ bhūtvā bhavitā vā na bhūyaḥ | ajo nityaḥ śāśvato 'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre
2.21
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनम् अजम् अव्ययम् | कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम्
vedāvināśinaṃ nityaṃ ya enam ajam avyayam | kathaṃ sa puruṣaḥ pārtha kaṃ ghātayati hanti kam
2.22
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो ऽपराणि | तथा शरीराणि विहाय जीर्णानि अन्यानि संयाति नवानि देही
vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi | tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇāni anyāni saṃyāti navāni dehī
2.23
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः | न चैनं क्लेदयन्त्य् आपो न शोषयति मारुतः
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ | na cainaṃ kledayanty āpo na śoṣayati mārutaḥ
2.24
अच्छेद्यो ऽयम् अदाह्यो ऽयम् अक्लेद्यो ऽशोष्य एव च | नित्यः सर्व-गतः स्थाणुर् अचलो ऽयं सनातनः
acchedyo 'yam adāhyo 'yam akledyo 'śoṣya eva ca | nityaḥ sarva-gataḥ sthāṇur acalo 'yaṃ sanātanaḥ
2.25
अव्यक्तो ऽयम् अचिन्त्यो ऽयम् अविकार्यो ऽयम् उच्यते | तस्माद् एवं विदित्वैनं नानुशोचितुम् अर्हसि
avyakto 'yam acintyo 'yam avikāryo 'yam ucyate | tasmād evaṃ viditvainaṃ nānuśocitum arhasi
2.26
अथ चैनं नित्यजातं नित्यं वा मन्यसे मृतम् | तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुम् अर्हसि
atha cainaṃ nityajātaṃ nityaṃ vā manyase mṛtam | tathāpi tvaṃ mahābāho naivaṃ śocitum arhasi
2.27
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर् ध्रुवं जन्म मृतस्य च | तस्माद् अपरिहार्ये ऽर्थे न त्वं शोचितुम् अर्हसि
jātasya hi dhruvo mṛtyur dhruvaṃ janma mṛtasya ca | tasmād aparihārye 'rthe na tvaṃ śocitum arhasi
2.28
कार्य-करण-संघातात्म-कान्यपि भूतान्य् उद्दिश्य शोको न युक्तः कर्तुम्, यतः- अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्त-मध्यानि भारत | अव्यक्त-निधनान्य् एव तत्र का परिदेवना
kārya-karaṇa-saṃghātātma-kānyapi bhūtāny uddiśya śoko na yuktaḥ kartum, yataḥ- avyaktādīni bhūtāni vyakta-madhyāni bhārata | avyakta-nidhanāny eva tatra kā paridevanā
2.29
आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिद् एनम् आश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः | आश्चर्यवच् चैनम् अन्यः शृणोति श्रुत्वाप्य् एनं वेद न चैव कश्चित्
āścaryavat paśyati kaścid enam āścaryavad vadati tathaiva cānyaḥ | āścaryavac cainam anyaḥ śṛṇoti śrutvāpy enaṃ veda na caiva kaścit
2.30
देही नित्यम् अवध्यो ऽयं देहे सर्वस्य भारत | तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुम् अर्हसि
dehī nityam avadhyo 'yaṃ dehe sarvasya bhārata | tasmāt sarvāṇi bhūtāni na tvaṃ śocitum arhasi
2.31
स्व-धर्मम् अपि चावेक्ष्य न विकम्पितुम् अर्हसि | धर्म्याद् धि युद्धाच् छ्रेयो ऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते
sva-dharmam api cāvekṣya na vikampitum arhasi | dharmyād dhi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate
2.32
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्ग-द्वारम् अपावृतम् | सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभन्ते युद्धम् ईदृशम्
yadṛcchayā copapannaṃ svarga-dvāram apāvṛtam | sukhinaḥ kṣatriyāḥ pārtha labhante yuddham īdṛśam
2.33
अथ चेत् त्वम् इमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि | ततः स्व-धर्मं कीर्तिं च हित्वा पापम् अवाप्स्यसि
atha cet tvam imaṃ dharmyaṃ saṃgrāmaṃ na kariṣyasi | tataḥ sva-dharmaṃ kīrtiṃ ca hitvā pāpam avāpsyasi
2.34
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यन्ति ते ऽव्ययाम् | संभावितस्य चाकीर्तिर् मरणाद् अतिरिच्यते
akīrtiṃ cāpi bhūtāni kathayiṣyanti te 'vyayām | saṃbhāvitasya cākīrtir maraṇād atiricyate
2.35
भयाद् रणाद् उपरतं मंस्यन्ते त्वां महारथाः | येषां च त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम्
bhayād raṇād uparataṃ maṃsyante tvāṃ mahārathāḥ | yeṣāṃ ca tvaṃ bahumato bhūtvā yāsyasi lāghavam
2.36
अवाच्य-वादांश् च बहून् वदिष्यन्ति तवाहिताः | निन्दन्तस् तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरं नु किम्
avācya-vādāṃś ca bahūn vadiṣyanti tavāhitāḥ | nindantas tava sāmarthyaṃ tato duḥkhataraṃ nu kim
2.37
युरा पुनः क्रियमाणे कर्णादिभिः- हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् | तस्माद् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृत-निश्चयः
yurā punaḥ kriyamāṇe karṇādibhiḥ- hato vā prāpsyasi svargaṃ jitvā vā bhokṣyase mahīm | tasmād uttiṣṭha kaunteya yuddhāya kṛta-niścayaḥ
2.38
सुख-दुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ | ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापम् अवाप्स्यसि
sukha-duḥkhe same kṛtvā lābhālābhau jayājayau | tato yuddhāya yujyasva naivaṃ pāpam avāpsyasi
2.39
एषा ते ऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर् योगे त्व् इमां शृणु | बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि
eṣā te 'bhihitā sāṃkhye buddhir yoge tv imāṃ śṛṇu | buddhyā yukto yayā pārtha karmabandhaṃ prahāsyasi
2.40
नेहाभिक्रम-नाशो ऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते | स्वल्पम् अप्य् अस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात्
nehābhikrama-nāśo 'sti pratyavāyo na vidyate | svalpam apy asya dharmasya trāyate mahato bhayāt
2.41
व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एकेह कुरु-नन्दन | बहु-शाखा ह्य् अनन्ताश् च बुद्धयो ऽव्यवसायिनाम्
vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-śākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām
2.42
याम् इमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्य् अविपश्चितः | वेद-वाद-रताः पार्थ नान्यद् अस्तीति वादिनः
yām imāṃ puṣpitāṃ vācaṃ pravadanty avipaścitaḥ | veda-vāda-ratāḥ pārtha nānyad astīti vādinaḥ
2.43
कामात्मानः स्वर्ग-परा जन्म-कर्म-फल-प्रदाम् | क्रिया-विशेष-बहुलां भोगैश्वर्य-गतिं प्रति
kāmātmānaḥ svarga-parā janma-karma-phala-pradām | kriyā-viśeṣa-bahulāṃ bhogaiśvarya-gatiṃ prati
2.44
भोगैश्वर्य-प्रसक्तानां तयापहृत-चेतसाम् | व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते
bhogaiśvarya-prasaktānāṃ tayāpahṛta-cetasām | vyavasāyātmikā buddhiḥ samādhau na vidhīyate
2.45
त्रैगुण्य-विषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन | निर्द्वन्द्वो नित्य-सत्त्व-स्थो निर्योग-क्षेम आत्मवान्
traiguṇya-viṣayā vedā nistraiguṇyo bhavārjuna | nirdvandvo nitya-sattva-stho niryoga-kṣema ātmavān
2.46
यावान् अर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके | तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः
yāvān artha udapāne sarvataḥ saṃplutodake | tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ
2.47
कर्मण्य् एवाधिकारस् ते मा फलेषु कदाचन | मा कर्म-फल-हेतुर् भूर् मा ते सङ्गो ऽस्त्व् अकर्मणि
karmaṇy evādhikāras te mā phaleṣu kadācana | mā karma-phala-hetur bhūr mā te saṅgo 'stv akarmaṇi
2.48
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय | सिद्ध्य्-असिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते
yogasthaḥ kuru karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā dhanaṃjaya | siddhy-asiddhyoḥ samo bhūtvā samatvaṃ yoga ucyate
2.49
दूरेण ह्य् अवरं कर्म बुद्धि-योगाद् धनंजय | बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ कृपणाः फल-हेतवः
dūreṇa hy avaraṃ karma buddhi-yogād dhanaṃjaya | buddhau śaraṇam anviccha kṛpaṇāḥ phala-hetavaḥ
2.50
बुद्धि-युक्तो जहातीह उभे सुकृत-दुष्कृते | तस्माद् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम्
buddhi-yukto jahātīha ubhe sukṛta-duṣkṛte | tasmād yogāya yujyasva yogaḥ karmasu kauśalam
2.51
कर्मजं बुद्धि-युक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः | जन्म-बन्ध-विनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्य् अनामयम्
karmajaṃ buddhi-yuktā hi phalaṃ tyaktvā manīṣiṇaḥ | janma-bandha-vinirmuktāḥ padaṃ gacchanty anāmayam
2.52
यदा ते मोह-कलिलं बुद्धिर् व्यतितरिष्यति | तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च
yadā te moha-kalilaṃ buddhir vyatitariṣyati | tadā gantāsi nirvedaṃ śrotavyasya śrutasya ca
2.53
श्रुति-विप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला | समाधाव् अचला बुद्धिस् तदा योगम् अवाप्स्यस्यि
śruti-vipratipannā te yadā sthāsyati niścalā | samādhāv acalā buddhis tadā yogam avāpsyasyi
2.54
प्रश्नबीजं प्रतिलभ्य अर्जुन उवाचलब्धसमाधिप्रज्ञस्य लक्षणबुभुत्सया --- अर्जुन उवाच- अर्जुन उवाच स्थित-प्रज्ञस्य का भाषा समाधि-स्थस्य केशव | स्थित-धीः किं प्रभाषेत किम् आसीत व्रजेत किम्
praśnabījaṃ pratilabhya arjuna uvācalabdhasamādhiprajñasya lakṣaṇabubhutsayā --- arjuna uvāca- arjuna uvāca sthita-prajñasya kā bhāṣā samādhi-sthasya keśava | sthita-dhīḥ kiṃ prabhāṣeta kim āsīta vrajeta kim
2.55
प्रजहाति यदा कामान् सर्वान् पार्थ मनो-गतान् | आत्मन्य् एवात्मना तुष्टः स्थित-प्रज्ञस् तदोच्यते
prajahāti yadā kāmān sarvān pārtha mano-gatān | ātmany evātmanā tuṣṭaḥ sthita-prajñas tadocyate
2.56
दुःखेष्व् अनुद्विग्न-मनाः सुखेषु विगत-स्पृहः | वीत-राग-भय-क्रोधः स्थित-धीर् मुनिर् उच्यते
duḥkheṣv anudvigna-manāḥ sukheṣu vigata-spṛhaḥ | vīta-rāga-bhaya-krodhaḥ sthita-dhīr munir ucyate
2.57
यः सर्वत्रानभिस्नेहस् तत् तत् प्राप्य शुभाशुभम् | नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
yaḥ sarvatrānabhisnehas tat tat prāpya śubhāśubham | nābhinandati na dveṣṭi tasya prajñā pratiṣṭhitā
2.58
यदा संहरते चायं कूर्मो ऽङ्गानीव सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
yadā saṃharate cāyaṃ kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā
2.59
विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः | रस-वर्जं रसो ऽप्य् अस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते
viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ | rasa-varjaṃ raso 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate
2.60
यततो ह्य् अपि कौन्तेय पुरुषस्य विपश्चितः | इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः
yatato hy api kaunteya puruṣasya vipaścitaḥ | indriyāṇi pramāthīni haranti prasabhaṃ manaḥ
2.61
तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्-परः | वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
tāni sarvāṇi saṃyamya yukta āsīta mat-paraḥ | vaśe hi yasyendriyāṇi tasya prajñā pratiṣṭhitā
2.62
ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस् तेषूपजायते | सङ्गात् संजायते कामः कामात् क्रोधो ऽभिजायते
dhyāyato viṣayān puṃsaḥ saṅgas teṣūpajāyate | saṅgāt saṃjāyate kāmaḥ kāmāt krodho 'bhijāyate
2.63
क्रोधाद् भवति संमोहः संमोहात् स्मृति-विभ्रमः | स्मृति-भ्रंशाद् बुद्धि-नाशो बुद्धि-नाशात् प्रणश्यति
krodhād bhavati saṃmohaḥ saṃmohāt smṛti-vibhramaḥ | smṛti-bhraṃśād buddhi-nāśo buddhi-nāśāt praṇaśyati
2.64
राग-द्वेष-वियुक्तैस् तु विषयान् इन्द्रियैश् चरन् | आत्म-वश्यैर् विधेयात्मा प्रसादम् अधिगच्छति
rāga-dveṣa-viyuktais tu viṣayān indriyaiś caran | ātma-vaśyair vidheyātmā prasādam adhigacchati
2.65
प्रसादे सर्व-दुःखानां हानिर् अस्योपजायते | प्रसन्न-चेतसो ह्य् आशु बुद्धिः पर्यवतिष्ठते
prasāde sarva-duḥkhānāṃ hānir asyopajāyate | prasanna-cetaso hy āśu buddhiḥ paryavatiṣṭhate
2.66
नास्ति बुद्धिरयुक्तस्य न चायुक्तस्य भावना | न चाभावयतः शान्तिर् अशान्तस्य कुतः सुखम्
nāsti buddhirayuktasya na cāyuktasya bhāvanā | na cābhāvayataḥ śāntir aśāntasya kutaḥ sukham
2.67
इन्द्रियाणां हि चरतां यन् मनो ऽनुविधीयते | तद् अस्य हरति प्रज्ञां वायुर् नावम् इवाम्भसि
indriyāṇāṃ hi caratāṃ yan mano 'nuvidhīyate | tad asya harati prajñāṃ vāyur nāvam ivāmbhasi
2.68
तस्माद् यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस् तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता
tasmād yasya mahābāho nigṛhītāni sarvaśaḥ | indriyāṇīndriyārthebhyas tasya prajñā pratiṣṭhitā
2.69
या निशा सर्व-भूतानां तस्यां जागर्ति संयमी | यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः
yā niśā sarva-bhūtānāṃ tasyāṃ jāgarti saṃyamī | yasyāṃ jāgrati bhūtāni sā niśā paśyato muneḥ
2.70
आपूर्यमाणम् अचल-प्रतिष्ठं समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् | तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिम् आप्नोति न काम-कामी
āpūryamāṇam acala-pratiṣṭhaṃ samudram āpaḥ praviśanti yadvat | tadvat kāmā yaṃ praviśanti sarve sa śāntim āpnoti na kāma-kāmī
2.71
विहाय कामान् यः सर्वान् पुमांश् चरति निःस्पृहः | निर्ममो निरहंकारः स शान्तिम् अधिगच्छति
vihāya kāmān yaḥ sarvān pumāṃś carati niḥspṛhaḥ | nirmamo nirahaṃkāraḥ sa śāntim adhigacchati
2.72
एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति | स्थित्वास्याम् अन्त-काले ऽपि ब्रह्म-निर्वाणम् ऋच्छति
eṣā brāhmī sthitiḥ pārtha naināṃ prāpya vimuhyati | sthitvāsyām anta-kāle 'pi brahma-nirvāṇam ṛcchati