Chapter 2 (Sāṅkhya-Yoga (The Yoga of Knowledge)), verse 41
Krishna → Arjuna · meter: anuṣṭubh
व्यवसायात्मिका बुद्धिर् एकेह कुरु-नन्दन | बहु-शाखा ह्य् अनन्ताश् च बुद्धयो ऽव्यवसायिनाम्
vyavasāyātmikā buddhir ekeha kuru-nandana | bahu-śākhā hy anantāś ca buddhayo 'vyavasāyinām
Word-by-word
- buddhis← budhnominative singular masculine noun[advaita]तां निमित्तीकृत्य समुत्पन्नसम्यग्बोधानुरोधात्प्रकृता विपरीतबुद्धयो व्यावर्तन्ते तास्वसंख्यातासु व्यावृत्तासु सतीषु निराल
- ek← ejnominative singular masculine noun
- a← avocative singular masculine noun[advaita]नन्तः अपारः अनुपरतः संसारो नित्यप्रततो विस्तीर्णो भवति प्रमाणजनितविवेकबुद्धिनिमित्तवशाच्च उपरतास्वनन्तभेदबुद्धिषु संसारो[viśiṣṭādvaita]नुष्ठेये कर्मणि बुद्धिः व्यवसायात्मिका बुद्धिः[dvaita]परं मतमाश्रितास्तत्प्रतिषेधेनान्यदाहुः[śuddhādvaita]फलार्थं भगवदर्थं वा कर्म किञ्चित्कर्त्तव्यमिति निश्चयरूपा बुद्धिरेकविषयत्वादेका[bhakti]व्यवसायिनां तु बहुर्मुखानां कामिनां कामानामानन्त्यादनन्ताः तत्रापि कर्मगुणफलादिभेदाद्बहुशाखाश्च बुद्धयो भवन्ति[advaita-bhakti]न्ये तु परमेश्वराराधनेनैव संसारं तरिष्यामीति निश्चयात्मिका एकनिष्ठैव बुद्धिरिह कर्मयोगे भवतीत्यर्थमाहुः
- īha← īhvocative singular masculine noun
- kuru← kṛ2nd person singular imperative active verb[advaita]नन्दन[advaita-bhakti]नन्दन इह श्रेयोमार्गेतमेतम् इतिवाक्ये वा व्यवसायात्मिका आत्मतत्त्वनिश्चयात्मिका बुद्धिरेकैव चतुर्णामाश्रमाणां साध्या विव
- nandana← nandivocative singular masculine noun[advaita]। याः पुनः इतरा विपरीतबुद्धयः यासां शाखाभेदप्रचारवशात् अनन्तः अपारः अनुपरतः संसारो नित्यप्रततो विस्तीर्णो भवति प्रमाणजन[viśiṣṭādvaita]्ति मूढाः मुं.उ.1[advaita-bhakti]इह श्रेयोमार्गेतमेतम् इतिवाक्ये वा व्यवसायात्मिका आत्मतत्त्वनिश्चयात्मिका बुद्धिरेकैव चतुर्णामाश्रमाणां साध्या विवक्षित
- bahu← bahunominative singular masculine noun[advaita]शाखाः बह्व्यः शाखाः यासां ताः बहुशाखाः बहुभेदा इत्येतत्[viśiṣṭādvaita]शाखाः। एकस्मै फलाय चोदिते अपि दर्शपूर्णमासादौ कर्मणिआयुराशास्ते सुप्रजस्त्वमाशास्ते इत्याद्यवगतावान्तरफलभेदेन बहुशाखात्व[śuddhādvaita]शाखा अनन्ताश्चेति हि प्रसिद्धम्[bhakti]र्मुखानां कामिनां कामानामानन्त्यादनन्ताः तत्रापि कर्मगुणफलादिभेदाद्बहुशाखाश्च बुद्धयो भवन्ति[advaita-bhakti]शाखा अनेकभेदाः कामानामनेकभेदत्वात् अनन्ताश्च कर्मफलगुणफलादिप्रकारोपशाखाभेदात् बुद्धयो भवन्त्यव्यवसायिनाम्
- śākhā← śākhānominative singular feminine noun[advaita]भेदस्य बाधिका सम्यक्प्रमाणजनितत्वात् इह श्रेयोमार्गे[viśiṣṭādvaita]ः। एकस्मै फलाय चोदिते अपि दर्शपूर्णमासादौ कर्मणिआयुराशास्ते सुप्रजस्त्वमाशास्ते इत्याद्यवगतावान्तरफलभेदेन बहुशाखात्वं च[śuddhādvaita]अनन्ताश्चेति हि प्रसिद्धम्[bhakti]श्च बुद्धयो भवन्ति[advaita-bhakti]अनेकभेदाः कामानामनेकभेदत्वात् अनन्ताश्च कर्मफलगुणफलादिप्रकारोपशाखाभेदात् बुद्धयो भवन्त्यव्यवसायिनाम्
- hi← hinominative singular masculine noun[advaita]अनन्ताश्च बुद्धयः[viśiṣṭādvaita]बुद्धिः आत्मयाथात्म्यनिश्चयपूर्विका[dvaita]बुद्धयो मतभेदात् तत्कथमेकत्र निष्ठां करोमि इत्यत आह व्यवसायात्मिकेति[śuddhādvaita]प्रसिद्धम्[bhakti]नित्यनैमित्तिकं कर्म किंचिदङ्गवैगुण्येनापि न नश्यति[advaita-bhakti]तानामेकार्थत्वमाह
- anan← annominative singular masculine noun[advaita]तः अपारः अनुपरतः संसारो नित्यप्रततो विस्तीर्णो भवति प्रमाणजनितविवेकबुद्धिनिमित्तवशाच्च उपरतास्वनन्तभेदबुद्धिषु संसारोऽप्[viśiṣṭādvaita]ताः तत्रापि बहुशाखाः[śuddhādvaita]ताश्चेति हि प्रसिद्धम्[advaita-bhakti]ताश्च कर्मफलगुणफलादिप्रकारोपशाखाभेदात् बुद्धयो भवन्त्यव्यवसायिनाम्
- tās← tāsinominative singular masculine noun[advaita]वनन्तभेदबुद्धिषु संसारोऽप्युपरमते ता बुद्धयः बहुशाखाः बह्व्यः शाखाः यासां ताः बहुशाखाः बहुभेदा इत्येतत्[dvaita]तत्प्रतिषेधेनान्यदाहुः
- ca← cavocative singular masculine noun[advaita]यस्वभावा एका[viśiṣṭādvaita]यः सा हि बुद्धिः आत्मयाथात्म्यनिश्चयपूर्विका[dvaita]्यते नापिबुद्ध्या युक्तः 2[śuddhādvaita]ित्कर्त्तव्यमिति निश्चयरूपा बुद्धिरेकविषयत्वादेका[bhakti]यात्मिका एकैवैकनिष्ठैव बुद्धिर्भवति[advaita-bhakti]यात्मिका बुद्धिरेकैव चतुर्णामाश्रमाणां साध्या विवक्षितावेदानुवचनेन इत्यादौ तृतीयाविभक्त्या प्रत्येकं निरपेक्षसाधनत्वबोधन
- buddhayas← budhnominative plural masculine noun[advaita]तासां शाखाभेदो
- avi← olocative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]रोधाच्च
- avas← unominative singular masculine noun
- āyinām← iVibhakti.Sasthi plural masculine noun
Intertextual panel
The 8 verses most likely to be intertexts of 2.41, ranked by the Sūtrakṛt substrate's composite score.
Doctrinal projections
How each major school's commentary tradition reads this verse.
Advaita (Śaṅkara, Anandagiri)
Witnesses: shankara_2.41 · anandgiri_2.41
Viśiṣṭādvaita (Rāmānuja, Vedantadeshika)
Witnesses: ramanuja_2.41 · vedantadeshika_2.41
Dvaita (Madhva, Jayatīrtha)
Witnesses: madhva_2.41 · jayatirtha_2.41
Śuddhādvaita (Vallabha)
Witnesses: vallabha_2.41
Bhakti-philological (Śrīdhara)
Witnesses: sridhara_2.41
Advaita-Bhakti synthesis (Madhusūdana)
Witnesses: madhusudan_2.41
Theme-list memberships (4)
Show all theme-lists this verse participates in
- अनन्तwith 1.16, 10.29, 10.40, 11.11, 11.19, 11.37, …
- बुद्धिwith 2.19, 2.39, 2.44, 2.49, 2.50, 2.51, …
- व्यवसायात्मिकाwith 2.44, 2.48
- व्यवसायात्मिका बुद्धिwith 2.44, 9.30