Chapter 6

अनाश्रितः कर्म-फलं कार्यं कर्म करोति यः | स संन्यासी च योगी च न निरग्निर् न चाक्रियः

यं संन्यासम् इति प्राहुर् योगं तं विद्धि पाण्डव | न ह्य् असंन्यस्त-संकल्पो योगी भवति कश्चन

आरुरुक्षोर् मुनेर् योगं कर्म कारणम् उच्यते | योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणम् उच्यते

यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्व् अनुषज्जते | सर्व-संकल्प-संन्यासी योगारूढस् तदोच्यते

उद्धरेद् आत्मनात्मानं नात्मानम् अवसादयेत् | आत्मैव ह्य् आत्मनो बन्धुर् आत्मैव रिपुर् आत्मनः

बन्धुर् आत्मात्मनस् तस्य येनात्मैवात्मना जितः | अनात्मनस् तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत्

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः | शीतोष्ण-सुख-दुःखेषु तथा मानापमानयोः

ज्ञान-विज्ञान-तृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः | युक्त इत्य् उच्यते योगी सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः

सुहृन्-मित्रार्य्-उदासीन-मध्य-स्थ-द्वेष्य-बन्धुषु | साधुष्व् अपि च पापेषु सम-बुद्धिर् विशिष्यते

योगी युञ्जीत सततम् आत्मानं रहसि स्थितः | एकाकी यत-चित्तात्मा निराशीर् अपरिग्रहः

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरम् आसनम् आत्मनः | नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिन-कुशोत्तरम्

प्रतिष्ठाप्य, किम् ? तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यत-चित्तेन्द्रिय-क्रियः | उपविश्यासने युञ्ज्याद् योगम् आत्म-विशुद्धये

समं काय-शिरो-ग्रीवं धारयन्न् अचलं स्थिरः | संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश् चानवलोकयन्

प्रशान्तात्मा विगत-भीर् ब्रह्मचारि-व्रते स्थितः | मनः संयम्य मच्-चित्तो युक्त आसीत मत्-परः

युञ्जन्न् एवं सदात्मानं योगी नियत-मानसः | शान्तिं निर्वाण-परमां मत्-संस्थाम् अधिगच्छति

नात्यश्नतस् तु योगो ऽस्ति न चैकान्तम् अनश्नतः | नश् चातिस्वप्न-शीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन

युक्ताहार-विहारस्य युक्त-चेष्टस्य कर्मसु | युक्त-स्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा

यदा विनियतं चित्तम् आत्मन्य् एवावतिष्ठते | निःस्पृहः सर्व-कामेभ्यो युक्त इत्य् उच्यते तदा

यथा दीपो निवात-स्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता | योगिनो यत-चित्तस्य युञ्जतो योगम् आत्मनः

यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योग-सेवया | यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्न् आत्मनि तुष्यति

सुखम् आत्यन्तिकं यत् तद् बुद्धि-ग्राह्यम् अतीन्द्रियम् | वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश् चलति तत्त्वतः

यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः | यस्मिन् स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते

तं विद्याद् दुःख-संयोग-वियोगं योग-संज्ञितम् | स निश्चयेन योक्तव्यो योगो ऽनिर्विण्ण-चेतसा

संकल्प-प्रभवान् कामांस् त्यक्त्वा सर्वान् अशेषतः | मनसैवेन्द्रिय-ग्रामं विनियम्य समन्ततः

शनैः शनैर् उपरमेद् बुद्ध्या धृति-गृहीतया | आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किंचिद् अपि चिन्तयेत्

यतो यतो निश्चरति मन चञ्चलम् अस्थिरम् | ततस् ततो नियम्यैतद् आत्मन्य् एव वशं नयेत्

प्रशान्त-मनसं ह्य् एनं योगिनं सुखम् उत्तमम् | उपैति शान्त-रजसं ब्रह्म-भूतम् अकल्मषम्

युञ्जन्न् एवं सदात्मानं योगी विगत-कल्मषः | सुखेन ब्रह्म-संस्पर्शम् अत्यन्तं सुखम् अश्नुते

सर्व-भूत-स्थम् आत्मानं सर्व-भूतानि चात्मनि | ईक्षते योग-युक्तात्मा सर्वत्र सम-दर्शनः

यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति | तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति

सर्व-भूत-स्थितं यो मां भजत्य् एकत्वम् आस्थितः | सर्वथा वर्तमानो ऽपि स योगी मयि वर्तते

आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति यो ऽर्जुन | सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः

यो ऽयं योगस् त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन | एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थितिं स्थिराम्

चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् | तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोर् इव सुदुष्करम्

असंशयं महाबाहो मनो दुर्णिग्रहं चलम् | अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येणश् च गृह्यते

असंयतात्मना योगो दुष्प्रापेति मे मतिः | वश्यात्मना तु यतता शक्यो ऽवाप्तुम् उपायतः

अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच् चलित-मानसः | अप्राप्य योग-संसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति

कच्चिन् नोभय-विभ्रष्टश् छिन्नाभ्रम् इव नश्यति | अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि

एतन् मे संशयं कृष्णश् छेत्तुम् अर्हस्य् अशेषतः | त्वद्-अन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्य् उपपद्यते

पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस् तस्य विद्यते | न हि कल्याण-कृत् कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति

प्राप्य पुण्य-कृतां लोकान् उषित्वा शाश्वतीः समाः | शुचीनां श्रीमतां गेहे योग-भ्रष्टो ऽभिजायते

अथ वा योगिनाम् एव कुले भवति धीमताम् | एतद् धि दुर्लभतरं लोके जन्म यद् ईदृशम्

तत्र तं बुद्धि-संयोगं लभते पौर्वदेहिकम् | यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन

पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्य् अवशो ऽपि सः | जिज्ञासुर् अपि योगस्य शब्द-ब्रह्मातिवर्तते

प्रयत्नाद् यतमानस् तु योगी संशुद्ध-किल्बिषः | अनेक-जन्म-संसिद्धस् ततो याति परां गतिम्

तपस्विभ्यो ऽधिको योगी ज्ञानिभ्यो ऽपि मतो ऽधिकः | कर्मिभ्यश् चाधिको योगी तस्माद् योगी भवार्जुन

योगिनाम् अपि सर्वेषां मद्-गतेनान्तरात्मना | श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः