Chapter 1

Arjuna-Viṣāda-Yoga

The Yoga of Arjuna's Despondency

1.1
भगवत्-शङ्कराचार्य-कृत-भाष्यम् उपोद्घाटः ॐ नारायणः परो ऽव्यक्ताद् अण्डम् अव्यक्त-सम्भवम् | अण्डस्यान्तस् त्व् इमे लोकाः सप्त-द्वीपा च मेदिनी || स भगवान् सृष्ट्वेदं जगत् | तस्य च स्थितिं चिकीर्षुः मरीड्यादीन् अग्रे सृष्ट्वा प्रजापतीन् प्रवृत्ति-लक्षणं धर्मं ग्राहयामास वेदोक्तम् | ततो ऽन्यान् च सनक-सनन्दनादीन् उत्पाद्य निवृत्ति-लक्षणं धर्मं ज्ञान-वैराग्य-लक्षणं ग्राहयामास | द्विविधो हि वेदोक्तो धर्मः प्रवृत्ति-लक्षणो निवृत्ति-लक्षणश् च | जगतः स्थिति-कारणम् | प्राणिनां साक्षाद् अभ्युदय-निःश्रेयस-हेतुर् यः स धर्मो ब्राह्मणाद्यैर् वर्णिभिर् आश्रमिभिश् च श्रेयो ऽर्थिभिर् अनुष्ठीयमानः | दीर्घेण कालेन अनुष्ठातॄणां कामोद्भवाद् धीयमान-विवेक-ज्ञान-हेतुकेन अधर्मेण अभिभूयमाने धर्मे, प्रवर्धमाने च अधर्मे, जगतः स्थितिं परिपिपालयिषुः स आदि-कर्ता नारायणाख्यो विष्णुर् भौमस्य ब्रह्मणो ब्राह्मणत्वस्य चाभिरक्षणार्थं देवक्यां वसुदेवाद् अंशेन कृष्णः किल सम्बभूव | ब्राह्मणत्वस्य हि रक्षणेन रक्षितः स्याद् वैदिको धर्मः तद्-अधीनत्वाद् वर्णाश्रम-भेदानाम् | स च भगवान् ज्ञानैश्वर्य-शक्ति-बल-वीर्य-तेजोभिः सदा सम्पन्नस् त्रिगुणात्मिकां वैष्णवीं स्वां मायां मूल-प्रकृतिं वशीकृत्य, अजो ऽव्ययो भूतानाम् ईश्वरो नित्य-शुद्ध-बुद्ध-मुक्त-स्वभावो ऽपि सन्, स्व-मायया देहवान् इव जात इव च लोकानुग्रहं कुर्वन् लक्ष्यते | स्व-प्रयोजनाभावे ऽपि भूतानुजिघृक्षया वैदिकं हि धर्म-द्वयम् अर्जुनाय शोक-मोह-महोदधौ निमग्नाय उपदिदेश गुणाधिकैर् हि गृहीतो ऽनुष्ठीयमानश् च धर्मः प्रचयं गमिष्यतीति | तं धर्मं भगवता यथोपदिष्टं वेद-व्यासः सर्वज्ञो भगवान् गीताख्यैः सप्तभिः श्लोक-शतैर् उपनिबबन्ध | तद् इदं गीता-शास्त्रं समस्त-वेदार्थ-सार-सङ्ग्रह-भूतं दुर्विज्ञयार्थं तद्-अर्थाविष्करणाय अनेकैर् विवृत-पद-पदार्थ-वाक्य-वाक्यार्थ-न्यायम् अपि अत्यन्त-विरुद्धानेकार्थत्वेन लौकिकैर् गृह्यमाणम् उपलभ्याहं विवेकतो ऽर्थ-निर्धारणार्थं संक्षेपतो विवरणं करिष्यामि | तस्य अस्य गीता-शास्त्रस्य संक्षेपतः प्रयोजनं परं निःश्रेयसं स-हेतुकस्य संसारस्य अत्यन्तोपरम-लक्षणम् | तच् च सर्व-कर्म-सन्न्यास-पूर्वकाद् आत्म-ज्ञान-निष्ठा-रूपाद् धर्माद् भवति | तथा इमम् एव गीतार्थ-धर्मम् उद्दिश्य भगवतैवोक्तम् | स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पद-वेदने [म्भ् १४।१६।१२] इत्य् अनुगीतासु | तत्रैव चोक्तं - नैव धर्मी न चाधर्मी न चैव हि शुभाशुभी [म्भ् १४।१९।७], यः स्याद् एकायने लीनस् तूष्णीं किंचिद् अचिन्तयन् [म्भ् १४।१९।१], ज्ञानं संन्यास-लक्षणम् [म्भ् १४।४३।२६] इति च | इहापि चान्ते उक्तम् अर्जुनाय - सर्व-धर्मान् परित्यज्य माम् एकं शरणं व्रज [गीता १८।६६] इति | अभ्युदयार्थो ऽपि यः प्रवृत्ति-लक्षणो धर्मो वर्णान् आश्रमांश् चोद्दिश्य विहितः स देवादि-स्थान-प्राप्ति-हेतुर् अपि सन्, ईश्वरार्पण-बुद्ध्यानुष्ठीयमानः सत्त्व-शुद्धये भवति फलाभिसन्धि-वर्जितः | शुद्ध-सत्त्वस्य च ज्ञान-निष्ठायोग्यता-प्राप्ति-द्वारेण ज्ञानोत्पत्ति-हेतुत्वेन च निःश्रेयस-हेतुत्वम् अपि प्रतिपद्यते | तथा चेमम् एवार्थम् अभिसन्धाय वक्ष्यति ब्रह्मण्य् आधाय कर्माणि [गीता ५।१०], योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्म-शुद्धये [गीता ५।११] इति | इमं द्विप्रकारं धर्मं निःश्रेयस-प्रयोजनम् | परमार्थ-तत्त्वं च वासुदेवाख्यं पर-ब्रह्माभिधेय-भूतं विशेषतः अभिव्यञ्जयद् विशिष्ट-प्रयोजन-सम्बन्धाभिधेयवद् गीता-शास्त्रम् | यतस् तद्-अर्थ-विज्ञानेन समस्त-पुरुषार्थ-सिद्धिः | अतः तद्-विवरणे यत्नः क्रियते मया || धर्म-क्षेत्रे कुरु-क्षेत्रे समवेता युयुत्सवः | मामकाः पाण्डवाश् चैव किम् अकुर्वत संजय
bhagavat-śaṅkarācārya-kṛta-bhāṣyam upodghāṭaḥ oṃ nārāyaṇaḥ paro 'vyaktād aṇḍam avyakta-sambhavam | aṇḍasyāntas tv ime lokāḥ sapta-dvīpā ca medinī || sa bhagavān sṛṣṭvedaṃ jagat | tasya ca sthitiṃ cikīrṣuḥ marīḍyādīn agre sṛṣṭvā prajāpatīn pravṛtti-lakṣaṇaṃ dharmaṃ grāhayāmāsa vedoktam | tato 'nyān ca sanaka-sanandanādīn utpādya nivṛtti-lakṣaṇaṃ dharmaṃ jñāna-vairāgya-lakṣaṇaṃ grāhayāmāsa | dvividho hi vedokto dharmaḥ pravṛtti-lakṣaṇo nivṛtti-lakṣaṇaś ca | jagataḥ sthiti-kāraṇam | prāṇināṃ sākṣād abhyudaya-niḥśreyasa-hetur yaḥ sa dharmo brāhmaṇādyair varṇibhir āśramibhiś ca śreyo 'rthibhir anuṣṭhīyamānaḥ | dīrgheṇa kālena anuṣṭhātṝṇāṃ kāmodbhavād dhīyamāna-viveka-jñāna-hetukena adharmeṇa abhibhūyamāne dharme, pravardhamāne ca adharme, jagataḥ sthitiṃ paripipālayiṣuḥ sa ādi-kartā nārāyaṇākhyo viṣṇur bhaumasya brahmaṇo brāhmaṇatvasya cābhirakṣaṇārthaṃ devakyāṃ vasudevād aṃśena kṛṣṇaḥ kila sambabhūva | brāhmaṇatvasya hi rakṣaṇena rakṣitaḥ syād vaidiko dharmaḥ tad-adhīnatvād varṇāśrama-bhedānām | sa ca bhagavān jñānaiśvarya-śakti-bala-vīrya-tejobhiḥ sadā sampannas triguṇātmikāṃ vaiṣṇavīṃ svāṃ māyāṃ mūla-prakṛtiṃ vaśīkṛtya, ajo 'vyayo bhūtānām īśvaro nitya-śuddha-buddha-mukta-svabhāvo 'pi san, sva-māyayā dehavān iva jāta iva ca lokānugrahaṃ kurvan lakṣyate | sva-prayojanābhāve 'pi bhūtānujighṛkṣayā vaidikaṃ hi dharma-dvayam arjunāya śoka-moha-mahodadhau nimagnāya upadideśa guṇādhikair hi gṛhīto 'nuṣṭhīyamānaś ca dharmaḥ pracayaṃ gamiṣyatīti | taṃ dharmaṃ bhagavatā yathopadiṣṭaṃ veda-vyāsaḥ sarvajño bhagavān gītākhyaiḥ saptabhiḥ śloka-śatair upanibabandha | tad idaṃ gītā-śāstraṃ samasta-vedārtha-sāra-saṅgraha-bhūtaṃ durvijñayārthaṃ tad-arthāviṣkaraṇāya anekair vivṛta-pada-padārtha-vākya-vākyārtha-nyāyam api atyanta-viruddhānekārthatvena laukikair gṛhyamāṇam upalabhyāhaṃ vivekato 'rtha-nirdhāraṇārthaṃ saṃkṣepato vivaraṇaṃ kariṣyāmi | tasya asya gītā-śāstrasya saṃkṣepataḥ prayojanaṃ paraṃ niḥśreyasaṃ sa-hetukasya saṃsārasya atyantoparama-lakṣaṇam | tac ca sarva-karma-sannyāsa-pūrvakād ātma-jñāna-niṣṭhā-rūpād dharmād bhavati | tathā imam eva gītārtha-dharmam uddiśya bhagavataivoktam | sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ pada-vedane [mbh 14.16.12] ity anugītāsu | tatraiva coktaṃ - naiva dharmī na cādharmī na caiva hi śubhāśubhī [mbh 14.19.7], yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṃ kiṃcid acintayan [mbh 14.19.1], jñānaṃ saṃnyāsa-lakṣaṇam [mbh 14.43.26] iti ca | ihāpi cānte uktam arjunāya - sarva-dharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja [gītā 18.66] iti | abhyudayārtho 'pi yaḥ pravṛtti-lakṣaṇo dharmo varṇān āśramāṃś coddiśya vihitaḥ sa devādi-sthāna-prāpti-hetur api san, īśvarārpaṇa-buddhyānuṣṭhīyamānaḥ sattva-śuddhaye bhavati phalābhisandhi-varjitaḥ | śuddha-sattvasya ca jñāna-niṣṭhāyogyatā-prāpti-dvāreṇa jñānotpatti-hetutvena ca niḥśreyasa-hetutvam api pratipadyate | tathā cemam evārtham abhisandhāya vakṣyati brahmaṇy ādhāya karmāṇi [gītā 5.10], yoginaḥ karma kurvanti saṅgaṃ tyaktvātma-śuddhaye [gītā 5.11] iti | imaṃ dviprakāraṃ dharmaṃ niḥśreyasa-prayojanam | paramārtha-tattvaṃ ca vāsudevākhyaṃ para-brahmābhidheya-bhūtaṃ viśeṣataḥ abhivyañjayad viśiṣṭa-prayojana-sambandhābhidheyavad gītā-śāstram | yatas tad-artha-vijñānena samasta-puruṣārtha-siddhiḥ | ataḥ tad-vivaraṇe yatnaḥ kriyate mayā || dharma-kṣetre kuru-kṣetre samavetā yuyutsavaḥ | māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvata saṃjaya
1.2
संजय उवाच दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस् तदा | आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत्
saṃjaya uvāca dṛṣṭvā tu pāṇḍavānīkaṃ vyūḍhaṃ duryodhanas tadā | ācāryam upasaṃgamya rājā vacanam abravīt
1.3
पश्यैतां पाण्डु-पुत्राणाम् आचार्य महतीं चमूम् | व्यूढां द्रुपद-पुत्रेण तव शिष्येण धीमता
paśyaitāṃ pāṇḍu-putrāṇām ācārya mahatīṃ camūm | vyūḍhāṃ drupada-putreṇa tava śiṣyeṇa dhīmatā
1.4
अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुन-समा युधि | युयुधानो विराटश् च द्रुपदश् च महारथः
atra śūrā maheṣvāsā bhīmārjuna-samā yudhi | yuyudhāno virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ
1.5
धृष्टकेतुश् चेकितानः काशिराजश् च वीर्यवान् | पुरुजित् कुन्तिभोजश् च शैब्यश् च नर-पुंगवः
dhṛṣṭaketuś cekitānaḥ kāśirājaś ca vīryavān | purujit kuntibhojaś ca śaibyaś ca nara-puṃgavaḥ
1.6
युधामन्युश् च विक्रान्त उत्तमौजाश् च वीर्यवान् | सौभद्रो द्रौपदेयाश् च सर्व एव महा-रथाः
yudhāmanyuś ca vikrānta uttamaujāś ca vīryavān | saubhadro draupadeyāś ca sarva eva mahā-rathāḥ
1.7
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान् निबोध द्विजोत्तम | नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते
asmākaṃ tu viśiṣṭā ye tān nibodha dvijottama | nāyakā mama sainyasya saṃjñārthaṃ tān bravīmi te
1.8
भवान् भीष्मश् च कर्णश् च कृपश् च समितिंजयः | अश्वत्थामा विकर्णश् च सौमदत्तिर् जयद्रथः
bhavān bhīṣmaś ca karṇaś ca kṛpaś ca samitiṃjayaḥ | aśvatthāmā vikarṇaś ca saumadattir jayadrathaḥ
1.9
अन्ये च बहवः शूरा मद्-अर्थे त्यक्त-जीविताः | नाना-शस्त्र-प्रहरणाः सर्वे युद्ध-विशारदाः
anye ca bahavaḥ śūrā mad-arthe tyakta-jīvitāḥ | nānā-śastra-praharaṇāḥ sarve yuddha-viśāradāḥ
1.10
अपर्याप्तं तद् अस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् | पर्याप्तं त्व् इदम् एतेषां बलं भीमाभिरक्षितम्
aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam | paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ bhīmābhirakṣitam
1.11
अयनेषु च सर्वेषु यथा-भागम् अवस्थिताः | भीष्मम् एवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि
ayaneṣu ca sarveṣu yathā-bhāgam avasthitāḥ | bhīṣmam evābhirakṣantu bhavantaḥ sarva eva hi
1.12
तस्य संजनयन् हर्षं कुरु-वृद्धः पितामहः | सिंह-नादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान्
tasya saṃjanayan harṣaṃ kuru-vṛddhaḥ pitāmahaḥ | siṃha-nādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān
1.13
ततः शङ्खाश् च भेर्यश् च पणवानक-गोमुखाः | सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस् तुमुलो ऽभवत्
tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānaka-gomukhāḥ | sahasaivābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat
1.14
ततः श्वेतैर् हयैर् युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ | माधवः पाण्डवश् चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः
tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau | mādhavaḥ pāṇḍavaś caiva divyau śaṅkhau pradadhmatuḥ
1.15
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनंजयः | पौण्ड्रं दध्मौ महा-शङ्खं भीम-कर्मा वृकोदरः
pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ | pauṇḍraṃ dadhmau mahā-śaṅkhaṃ bhīma-karmā vṛkodaraḥ
1.16
अनन्त-विजयं राजा कुन्ती-पुत्रो युधिष्ठिरः | नकुलः सहदेवश् च सुघोष-मणिपुष्पकौ
ananta-vijayaṃ rājā kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ | nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣa-maṇipuṣpakau
1.17
काश्यश् च परमेष्वासः शिखण्डी च महा-रथः | धृष्टद्युम्नो विराटश् च सात्यकिश् चापराजितः
kāśyaś ca parameṣvāsaḥ śikhaṇḍī ca mahā-rathaḥ | dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś cāparājitaḥ
1.18
द्रुपदो द्रौपदेयाश् च सर्वशः पृथिवी-पते | सौभद्रश् च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक्
drupado draupadeyāś ca sarvaśaḥ pṛthivī-pate | saubhadraś ca mahābāhuḥ śaṅkhān dadhmuḥ pṛthak pṛthak
1.19
स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत् | नभश् च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्
sa ghoṣo dhārtarāṣṭrāṇāṃ hṛdayāni vyadārayat | nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayan
1.20
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपि-ध्वजः | प्रवृत्ते शस्त्र-संपाते धनुर् उद्यम्य पाण्डवः
atha vyavasthitān dṛṣṭvā dhārtarāṣṭrān kapi-dhvajaḥ | pravṛtte śastra-saṃpāte dhanur udyamya pāṇḍavaḥ
1.21
हृषीकेशं तदा वाक्यम् इदम् आह मही-पते | सेनयोर् उभयोर् मध्ये रथं स्थापय मे ऽच्युत
hṛṣīkeśaṃ tadā vākyam idam āha mahī-pate | senayor ubhayor madhye rathaṃ sthāpaya me 'cyuta
1.22
यावद् एतान् निरीक्षे ऽहं योद्धु-कामान् अवस्थितान् | कैर् मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रण-समुद्यमे
yāvad etān nirīkṣe 'haṃ yoddhu-kāmān avasthitān | kair mayā saha yoddhavyam asmin raṇa-samudyame
1.23
योत्स्यमानान् अवेक्षे ऽहं य एते ऽत्र समागताः | धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर् युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः
yotsyamānān avekṣe 'haṃ ya ete 'tra samāgatāḥ | dhārtarāṣṭrasya durbuddher yuddhe priya-cikīrṣavaḥ
1.24
एवम् उक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत | सेनयोर् उभयोर् मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम्
evam ukto hṛṣīkeśo guḍākeśena bhārata | senayor ubhayor madhye sthāpayitvā rathottamam
1.25
भीष्म-द्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् | उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरून् इति
bhīṣma-droṇa-pramukhataḥ sarveṣāṃ ca mahīkṣitām | uvāca pārtha paśyaitān samavetān kurūn iti
1.26
तत्रापश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् | आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखींस् तथा
tatrāpaśyat sthitān pārthaḥ pitṝn atha pitāmahān | ācāryān mātulān bhrātṝn putrān pautrān sakhīṃs tathā
1.27
श्वशुरान् सुहृदश् चैव सेनयोर् उभयोर् अपि | तान् समीक्ष्य स कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान्
śvaśurān suhṛdaś caiva senayor ubhayor api | tān samīkṣya sa kaunteyaḥ sarvān bandhūn avasthitān
1.28
कृपया परयाविष्टो विषीदन्न् इदम् अब्रवीत् | दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम्
kṛpayā parayāviṣṭo viṣīdann idam abravīt | dṛṣṭvemaṃ svajanaṃ kṛṣṇa yuyutsuṃ samupasthitam
1.29
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति | वेपथुश् च शरीरे मे रोमहर्षश् च जायते
sīdanti mama gātrāṇi mukhaṃ ca pariśuṣyati | vepathuś ca śarīre me romaharṣaś ca jāyate
1.30
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् चैव परिदह्यते | न च शक्नोम्य् अवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः
gāṇḍīvaṃ sraṃsate hastāt tvak caiva paridahyate | na ca śaknomy avasthātuṃ bhramatīva ca me manaḥ
1.31
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव | न च श्रेयो ऽनुपश्यामि हत्वा स्वजनम् आहवे
nimittāni ca paśyāmi viparītāni keśava | na ca śreyo 'nupaśyāmi hatvā svajanam āhave
1.32
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च | किं नो राज्येन गोविन्द किं भोगैर् जीवितेन वा
na kāṅkṣe vijayaṃ kṛṣṇa na ca rājyaṃ sukhāni ca | kiṃ no rājyena govinda kiṃ bhogair jīvitena vā
1.33
येषाम् अर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च | त इमे ऽवस्थिता युद्धे प्राणांस् त्यक्त्वा धनानि च
yeṣām arthe kāṅkṣitaṃ no rājyaṃ bhogāḥ sukhāni ca | ta ime 'vasthitā yuddhe prāṇāṃs tyaktvā dhanāni ca
1.34
आचार्याः पितरः पुत्रास् तथैव च पितामहाः | मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस् तथा
ācāryāḥ pitaraḥ putrās tathaiva ca pitāmahāḥ | mātulāḥ śvaśurāḥ pautrāḥ śyālāḥ saṃbandhinas tathā
1.35
एतान् न हन्तुम् इच्छामि घ्नतो ऽपि मधुसूदन | अपि त्रैलोक्य-राज्यस्य हेतोः किं नु मही-कृते
etān na hantum icchāmi ghnato 'pi madhusūdana | api trailokya-rājyasya hetoḥ kiṃ nu mahī-kṛte
1.36
निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्याज् जनार्दन | पापम् एवाश्रयेद् अस्मान् हत्वैतान् आततायिनः
nihatya dhārtarāṣṭrān naḥ kā prītiḥ syāj janārdana | pāpam evāśrayed asmān hatvaitān ātatāyinaḥ
1.37
तस्मान् नार्हा वयं हन्तुं धार्तराष्ट्रान् स्व-बान्धवान् | स्वजनं हि कथं हत्वा सुखिनः स्याम माधव
tasmān nārhā vayaṃ hantuṃ dhārtarāṣṭrān sva-bāndhavān | svajanaṃ hi kathaṃ hatvā sukhinaḥ syāma mādhava
1.38
यद्य् अप्य् एते न पश्यन्ति लोभोपहत-चेतसः | कुल-क्षय-कृतं दोषं मित्र-द्रोहे च पातकम्
yady apy ete na paśyanti lobhopahata-cetasaḥ | kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ mitra-drohe ca pātakam
1.39
कथं न ज्ञेयम् अस्माभिः पापाद् अस्मान् निवर्तितुम् | कुल-क्षय-कृतं दोषं प्रपश्यद्भिर् जनार्दन
kathaṃ na jñeyam asmābhiḥ pāpād asmān nivartitum | kula-kṣaya-kṛtaṃ doṣaṃ prapaśyadbhir janārdana
1.40
कुल-क्षये प्रणश्यन्ति कुल-धर्माः सनातनाः | धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नम् अधर्मो ऽभिभवत्य् उत
kula-kṣaye praṇaśyanti kula-dharmāḥ sanātanāḥ | dharme naṣṭe kulaṃ kṛtsnam adharmo 'bhibhavaty uta
1.41
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुल-स्त्रियः | स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्ण-संकरः
adharmābhibhavāt kṛṣṇa praduṣyanti kula-striyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vārṣṇeya jāyate varṇa-saṃkaraḥ
1.42
संकरो नरकायैव कुल-घ्नानां कुलस्य च | पतन्ति पितरो ह्य् एषां लुप्त-पिण्डोदक-क्रियाः
saṃkaro narakāyaiva kula-ghnānāṃ kulasya ca | patanti pitaro hy eṣāṃ lupta-piṇḍodaka-kriyāḥ
1.43
दोषैर् एतैः कुल-घ्नानां वर्ण-संकर-कारकैः | उत्साद्यन्ते जाति-धर्माः कुल-धर्माश् च शाश्वताः
doṣair etaiḥ kula-ghnānāṃ varṇa-saṃkara-kārakaiḥ | utsādyante jāti-dharmāḥ kula-dharmāś ca śāśvatāḥ
1.44
उत्सन्न-कुल-धर्माणां मनुष्याणां जनार्दन | नरके नियतं वासो भवतीत्य् अनुशुश्रुम
utsanna-kula-dharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārdana | narake niyataṃ vāso bhavatīty anuśuśruma
1.45
अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् | यद् राज्य-सुख-लोभेन हन्तुं स्वजनम् उद्यताः
aho bata mahat pāpaṃ kartuṃ vyavasitā vayam | yad rājya-sukha-lobhena hantuṃ svajanam udyatāḥ
1.46
यदि माम् अप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्र-पाणयः | धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस् तन् मे क्षेमतरं भवेत्
yadi mām apratīkāram aśastraṃ śastra-pāṇayaḥ | dhārtarāṣṭrā raṇe hanyus tan me kṣemataraṃ bhavet
1.47
एवम् उक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् | विसृज्य सशरं चापं शोक-संविग्न-मानसः
evam uktvārjunaḥ saṃkhye rathopastha upāviśat | visṛjya saśaraṃ cāpaṃ śoka-saṃvigna-mānasaḥ