Chapter 3

Karma-Yoga

The Yoga of Action

3.1
अर्जुन उवाच ज्यायसी चेत् कर्मणस् ते मता बुद्धिर् जनार्दन | तत् किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव
arjuna uvāca jyāyasī cet karmaṇas te matā buddhir janārdana | tat kiṃ karmaṇi ghore māṃ niyojayasi keśava
3.2
व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे | तद् एकं वद निश्चित्य येन श्रेयो ऽहम् आप्नुयाम्
vyāmiśreṇeva vākyena buddhiṃ mohayasīva me | tad ekaṃ vada niścitya yena śreyo 'ham āpnuyām
3.3
श्री-भगवान् उवाच लोके ऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ | ज्ञान-योगेन सांख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम्
śrī-bhagavān uvāca loke 'smin dvividhā niṣṭhā purā proktā mayānagha | jñāna-yogena sāṃkhyānāṃ karma-yogena yoginām
3.5
न हि कश्चित् क्षणम् अपि जातु तिष्ठत्य् अकर्मकृत् | कार्यते ह्य् अवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर् गुणैः
na hi kaścit kṣaṇam api jātu tiṣṭhaty akarmakṛt | kāryate hy avaśaḥ karma sarvaḥ prakṛtijair guṇaiḥ
3.6
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् | इन्द्रियार्थान् विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते
karmendriyāṇi saṃyamya ya āste manasā smaran | indriyārthān vimūḍhātmā mithyācāraḥ sa ucyate
3.7
यस् त्व् इन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभते ऽर्जुन | कर्मेन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः स विशिष्यते
yas tv indriyāṇi manasā niyamyārabhate 'rjuna | karmendriyaiḥ karma-yogam asaktaḥ sa viśiṣyate
3.8
यतः एवम् अतः- नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्य् अकर्मणः | शरीरयात्रापि च ते न प्रसिध्येद् अकर्मणः
yataḥ evam ataḥ- niyataṃ kuru karma tvaṃ karma jyāyo hy akarmaṇaḥ | śarīrayātrāpi ca te na prasidhyed akarmaṇaḥ
3.9
यच् च मन्यसे बन्धार्थत्वात् कर्म न कर्तव्यम् इति तद् अप्य् असत् | कथम् ? यज्ञार्थात् कर्मणो ऽन्यत्र लोको ऽयं कर्म-बन्धनः | तद् अर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर
yac ca manyase bandhārthatvāt karma na kartavyam iti tad apy asat | katham ? yajñārthāt karmaṇo 'nyatra loko 'yaṃ karma-bandhanaḥ | tad arthaṃ karma kaunteya muktasaṅgaḥ samācara
3.10
सह-यज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः | अनेन प्रसविष्यध्वम् एष वो ऽस्त्व् इष्ट-काम-धुक्
saha-yajñāḥ prajāḥ sṛṣṭvā purovāca prajāpatiḥ | anena prasaviṣyadhvam eṣa vo 'stv iṣṭa-kāma-dhuk
3.11
कथम् ? देवान् भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः | परस्परं भावयन्तः श्रेयः परम् अवाप्स्यथ
katham ? devān bhāvayatānena te devā bhāvayantu vaḥ | parasparaṃ bhāvayantaḥ śreyaḥ param avāpsyatha
3.12
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञ-भाविताः | तैर् दत्तान् अप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः
iṣṭān bhogān hi vo devā dāsyante yajña-bhāvitāḥ | tair dattān apradāyaibhyo yo bhuṅkte stena eva saḥ
3.13
ये पुनः- यज्ञ-शिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्व-किल्बिषैः | भुञ्जते ते त्व् अघं पापा ये पचन्त्य् आत्म-कारणात्
ye punaḥ- yajña-śiṣṭāśinaḥ santo mucyante sarva-kilbiṣaiḥ | bhuñjate te tv aghaṃ pāpā ye pacanty ātma-kāraṇāt
3.14
अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्याद् अन्न-संभवः | यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्म-समुद्भवः
annād bhavanti bhūtāni parjanyād anna-saṃbhavaḥ | yajñād bhavati parjanyo yajñaḥ karma-samudbhavaḥ
3.15
कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षर-समुद्भवम् | तस्मात् सर्व-गतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम्
karma brahmodbhavaṃ viddhi brahmākṣara-samudbhavam | tasmāt sarva-gataṃ brahma nityaṃ yajñe pratiṣṭhitam
3.16
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः | अघायुर् इन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति
evaṃ pravartitaṃ cakraṃ nānuvartayatīha yaḥ | aghāyur indriyārāmo moghaṃ pārtha sa jīvati
3.17
यस् त्व् आत्म-रतिर् एव स्याद् आत्म-तृप्तश् च मानवः | आत्मन्य् एव च संतुष्टस् तस्य कार्यं न विद्यते
yas tv ātma-ratir eva syād ātma-tṛptaś ca mānavaḥ | ātmany eva ca saṃtuṣṭas tasya kāryaṃ na vidyate
3.18
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन | न चास्य सर्व-भूतेषु कश्चिद् अर्थ-व्यपाश्रयः
naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana | na cāsya sarva-bhūteṣu kaścid artha-vyapāśrayaḥ
3.19
तस्माद् असक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर | असक्तो ह्य् आचरन् कर्म परम् आप्नोति पूरुषः
tasmād asaktaḥ satataṃ kāryaṃ karma samācara | asakto hy ācaran karma param āpnoti pūruṣaḥ
3.20
कर्मणैव हि संसिद्धिम् आस्थिता जनकादयः | लोक-संग्रहम् एवापि संपश्यन् कर्तुम् अर्हसि
karmaṇaiva hi saṃsiddhim āsthitā janakādayaḥ | loka-saṃgraham evāpi saṃpaśyan kartum arhasi
3.21
यद् यद् आचरति श्रेष्ठस् तत् तद् एवेतरो जनः | स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस् तद् अनुवर्तते
yad yad ācarati śreṣṭhas tat tad evetaro janaḥ | sa yat pramāṇaṃ kurute lokas tad anuvartate
3.22
यद्य् अत्र ते लोक-संग्रह-कर्तव्यतायां विप्रतिपत्तिस् तर्हि मां किं न पश्यसि ? न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन | नानवाप्तम् अवाप्तव्यं वर्तैव च कर्मणि
yady atra te loka-saṃgraha-kartavyatāyāṃ vipratipattis tarhi māṃ kiṃ na paśyasi ? na me pārthāsti kartavyaṃ triṣu lokeṣu kiṃcana | nānavāptam avāptavyaṃ vartaiva ca karmaṇi
3.23
यदि ह्य् अहं न वर्तेयं जातु कर्मण्य् अतन्द्रितः | मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
yadi hy ahaṃ na varteyaṃ jātu karmaṇy atandritaḥ | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
3.24
उत्सीदेयुर् इमे लोका न कुर्यां कर्म चेद् अहम् | संकरस्य च कर्ता स्याम् उपहन्याम् इमाः प्रजाः
utsīdeyur ime lokā na kuryāṃ karma ced aham | saṃkarasya ca kartā syām upahanyām imāḥ prajāḥ
3.25
सक्ताः कर्मण्य् अविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत | कुर्याद् विद्वांस् तथासक्तश् चिकीर्षुर् लोक-संग्रहम्
saktāḥ karmaṇy avidvāṃso yathā kurvanti bhārata | kuryād vidvāṃs tathāsaktaś cikīrṣur loka-saṃgraham
3.26
न बुद्धि-भेदं जनयेद् अज्ञानां कर्म-सङ्गिनाम् | जोषयेत् सर्व-कर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन्
na buddhi-bhedaṃ janayed ajñānāṃ karma-saṅginām | joṣayet sarva-karmāṇi vidvān yuktaḥ samācaran
3.27
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः | अहंकार-विमूढात्मा कर्ताहम् इति मन्यते
prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ | ahaṃkāra-vimūḍhātmā kartāham iti manyate
3.28
तत्त्ववित् तु महाबाहो गुण-कर्म-विभागयोः | गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते
tattvavit tu mahābāho guṇa-karma-vibhāgayoḥ | guṇā guṇeṣu vartanta iti matvā na sajjate
3.29
प्रकृतेर् गुण-संमूढाः सज्जन्ते गुण-कर्मसु | तान् अकृत्स्न-विदो मन्दान् कृत्स्नविन् न विचालयेत्
prakṛter guṇa-saṃmūḍhāḥ sajjante guṇa-karmasu | tān akṛtsna-vido mandān kṛtsnavin na vicālayet
3.30
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्म-चेतसा | निराशीर् निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत-ज्वरः
mayi sarvāṇi karmāṇi saṃnyasyādhyātma-cetasā | nirāśīr nirmamo bhūtvā yudhyasva vigata-jvaraḥ
3.31
ये मे मतम् इदं नित्यम् अनुतिष्ठन्ति मानवाः | श्रद्धावन्तो ऽनसूयन्तो मुच्यन्ते ते ऽपि कर्मभिः
ye me matam idaṃ nityam anutiṣṭhanti mānavāḥ | śraddhāvanto 'nasūyanto mucyante te 'pi karmabhiḥ
3.32
ये त्व् एतद् अभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् | सर्व-ज्ञान-विमूढांस् तान् विद्धि नष्टान् अचेतसः
ye tv etad abhyasūyanto nānutiṣṭhanti me matam | sarva-jñāna-vimūḍhāṃs tān viddhi naṣṭān acetasaḥ
3.33
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर् ज्ञानवान् अपि | प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति
sadṛśaṃ ceṣṭate svasyāḥ prakṛter jñānavān api | prakṛtiṃ yānti bhūtāni nigrahaḥ kiṃ kariṣyati
3.34
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे राग-द्वेषौ व्यवस्थितौ | तयोर् न वशम् आगच्छेत् तौ ह्य् अस्य परिपन्थिनौ
indriyasyendriyasyārthe rāga-dveṣau vyavasthitau | tayor na vaśam āgacchet tau hy asya paripanthinau
3.35
श्रेयान् स्व-धर्मो विगुणः पर-धर्मात् स्वनुष्ठितात् | स्व-धर्मे निधनं श्रेयः पर-धर्मो भयावहः
śreyān sva-dharmo viguṇaḥ para-dharmāt svanuṣṭhitāt | sva-dharme nidhanaṃ śreyaḥ para-dharmo bhayāvahaḥ
3.36
यद्यपि अनर्थ-मूलम् ध्यायतो विषयान् पुंस [गीता २।६२] इति राग-द्वेषौ ह्य् अस्य परिपन्थिनौ [गीता ३।३४] इति चोक्तम् | विक्षिप्तम् अनवधारितं च तद् उक्तम् | तत् संक्षिप्तं निश्चितं च इदम् एवेति ज्ञातुम् इच्छन् अर्जुन उवाच ज्ञाते हि तस्मिन् तद्-उच्छेदाय यत्नं कुर्याम् इति अर्जुन उवाच- अथ केन प्रयुक्तो ऽयं पापं चरति पूरुषः | अनिच्छन्न् अपि वार्ष्णेय बलाद् इव नियोजितः
yadyapi anartha-mūlam dhyāyato viṣayān puṃsa [gītā 2.62] iti rāga-dveṣau hy asya paripanthinau [gītā 3.34] iti coktam | vikṣiptam anavadhāritaṃ ca tad uktam | tat saṃkṣiptaṃ niścitaṃ ca idam eveti jñātum icchan arjuna uvāca jñāte hi tasmin tad-ucchedāya yatnaṃ kuryām iti arjuna uvāca- atha kena prayukto 'yaṃ pāpaṃ carati pūruṣaḥ | anicchann api vārṣṇeya balād iva niyojitaḥ
3.37
काम एष क्रोध एष रजो-गुण-समुद्भवः | महाशनो महा-पाप्मा विद्ध्य् एनम् इह वैरिणम्
kāma eṣa krodha eṣa rajo-guṇa-samudbhavaḥ | mahāśano mahā-pāpmā viddhy enam iha vairiṇam
3.38
धूमेनाव्रियते वह्निर् यथादर्शो मलेन च | यथोल्बेनावृतो गर्भस् तथा तेनेदम् आवृतम्
dhūmenāvriyate vahnir yathādarśo malena ca | yatholbenāvṛto garbhas tathā tenedam āvṛtam
3.39
आवृतं ज्ञानम् एतेन ज्ञानिनो नित्य-वैरिणा | काम-रूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च
āvṛtaṃ jñānam etena jñānino nitya-vairiṇā | kāma-rūpeṇa kaunteya duṣpūreṇānalena ca
3.40
किम् अधिष्ठानः पुनः कामो ज्ञानस्यावरणत्वेन वैरी सर्वस्य लोकस्य ? इत्य् अपेक्षायाम् आह, ज्ञाते हि शत्रोर् अधिष्ठाने सुखेन निबर्हणं कर्तुं शक्यत इति- इन्द्रियाणि मनो बुद्धिर् अस्याधिष्ठानम् उच्यते | एतैर् विमोहयत्य् एष ज्ञानम् आवृत्य देहिनम्
kim adhiṣṭhānaḥ punaḥ kāmo jñānasyāvaraṇatvena vairī sarvasya lokasya ? ity apekṣāyām āha, jñāte hi śatror adhiṣṭhāne sukhena nibarhaṇaṃ kartuṃ śakyata iti- indriyāṇi mano buddhir asyādhiṣṭhānam ucyate | etair vimohayaty eṣa jñānam āvṛtya dehinam
3.41
तस्मात् त्वम् इन्द्रियाण्य् आदौ नियम्य भरतर्षभ | पाप्मानं प्रजहि ह्य् एनं ज्ञान-विज्ञान-नाशनम्
tasmāt tvam indriyāṇy ādau niyamya bharatarṣabha | pāpmānaṃ prajahi hy enaṃ jñāna-vijñāna-nāśanam
3.42
इन्द्रियाणि पराण्य् आहुर् इन्द्रियेभ्यः परं मनः | मनसस् तु परा बुद्धिर् यो बुद्धेः परतस् तु सः
indriyāṇi parāṇy āhur indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | manasas tu parā buddhir yo buddheḥ paratas tu saḥ
3.43
एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानम् आत्मना | जहि शत्रुं महाबाहो काम-रूपं दुरासदम्
evaṃ buddheḥ paraṃ buddhvā saṃstabhyātmānam ātmanā | jahi śatruṃ mahābāho kāma-rūpaṃ durāsadam