Chapter 4

Jñāna-Karma-Sannyāsa-Yoga

The Yoga of Renunciation of Action in Knowledge

4.1
श्री-भगवान् उवाच इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवान् अहम् अव्ययम् | विवस्वान् मनवे प्राह मनुर् इक्ष्वाकवे ऽब्रवीत्
śrī-bhagavān uvāca imaṃ vivasvate yogaṃ proktavān aham avyayam | vivasvān manave prāha manur ikṣvākave 'bravīt
4.2
एवं परम्परा-प्राप्तम् इमं राजर्षयो विदुः | स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप
evaṃ paramparā-prāptam imaṃ rājarṣayo viduḥ | sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa
4.3
स एवायं मया ते ऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः | भक्तो ऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्य् एतद् उत्तमम्
sa evāyaṃ mayā te 'dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | bhakto 'si me sakhā ceti rahasyaṃ hy etad uttamam
4.4
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः | कथम् एतद् विजानीयां त्वम् आदौ प्रोक्तवान् इति
aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ | katham etad vijānīyāṃ tvam ādau proktavān iti
4.5
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन | तान्य् अहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप
bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | tāny ahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa
4.6
अजो ऽपि सन्न् अव्ययात्मा भूतानाम् ईश्वरो ऽपि सन् | प्रकृतिं स्वाम् अधिष्ठाय संभवाम्य् आत्म-मायया
ajo 'pi sann avyayātmā bhūtānām īśvaro 'pi san | prakṛtiṃ svām adhiṣṭhāya saṃbhavāmy ātma-māyayā
4.7
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर् भवति भारत | अभ्युत्थानम् अधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्य् अहम्
yadā yadā hi dharmasya glānir bhavati bhārata | abhyutthānam adharmasya tadātmānaṃ sṛjāmy aham
4.8
किम्-अर्थम् ? परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् | धर्म-संस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे
kim-artham ? paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | dharma-saṃsthāpanārthāya saṃbhavāmi yuge yuge
4.9
जन्म कर्म च मे दिव्यम् एवं यो वेत्ति तत्त्वतः | त्यक्त्वा देहं पुनर् जन्म नैति माम् एति सो ऽर्जुन
janma karma ca me divyam evaṃ yo vetti tattvataḥ | tyaktvā dehaṃ punar janma naiti mām eti so 'rjuna
4.10
वीत-राग-भय-क्रोधा मन्-मया माम् उपाश्रिताः | बहवो ज्ञान-तपसा पूता मद्-भावम् आगताः
vīta-rāga-bhaya-krodhā man-mayā mām upāśritāḥ | bahavo jñāna-tapasā pūtā mad-bhāvam āgatāḥ
4.11
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस् तथैव भजाम्य् अहम् | मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः
ye yathā māṃ prapadyante tāṃs tathaiva bhajāmy aham | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ
4.12
काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः | क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर् भवति कर्मजा
kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhir bhavati karmajā
4.13
चातुर्-वर्ण्यं मया सृष्टं गुण-कर्म-विभागशः | तस्य कर्तारम् अपि मां विद्ध्य् अकर्तारम् अव्ययम्
cātur-varṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇa-karma-vibhāgaśaḥ | tasya kartāram api māṃ viddhy akartāram avyayam
4.14
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्म-फले स्पृहा | इति मां यो ऽभिजानाति कर्मभिर् न स बध्यते
na māṃ karmāṇi limpanti na me karma-phale spṛhā | iti māṃ yo 'bhijānāti karmabhir na sa badhyate
4.15
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैर् अपि मुमुक्षुभिः | कुरु कर्मैव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम्
evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvair api mumukṣubhiḥ | kuru karmaiva tasmāt tvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam
4.16
तत्र कर्म चेत् कर्तव्यं त्वद्-वचनाद् एव करोम्य् अहम् | किं विशेषितेन ? पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् [गीता ४।१५] इति | उच्यते -- यस्मान् महद् वैषम्यं कर्मणि | कथम् ? किं कर्म किम् अकर्मेति कवयो ऽप्य् अत्र मोहिताः | तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वा मोक्ष्यसे ऽशुभात्
tatra karma cet kartavyaṃ tvad-vacanād eva karomy aham | kiṃ viśeṣitena ? pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam [gītā 4.15] iti | ucyate -- yasmān mahad vaiṣamyaṃ karmaṇi | katham ? kiṃ karma kim akarmeti kavayo 'py atra mohitāḥ | tat te karma pravakṣyāmi yaj jñātvā mokṣyase 'śubhāt
4.17
कर्मणो ह्य् अपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः | अकर्मणश् च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः
karmaṇo hy api boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | akarmaṇaś ca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ
4.18
कर्मण्य् अकर्म यः पश्येद् अकर्मणि च कर्म यः | स बुद्धिमान् मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्न-कर्म-कृत्
karmaṇy akarma yaḥ paśyed akarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimān manuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsna-karma-kṛt
4.19
यस्य सर्वे समारम्भाः काम-संकल्प-वर्जिताः | ज्ञानाग्नि-दग्ध-कर्माणं तम् आहुः पण्डितं बुधाः
yasya sarve samārambhāḥ kāma-saṃkalpa-varjitāḥ | jñānāgni-dagdha-karmāṇaṃ tam āhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ
4.20
त्यक्त्वा कर्म-फलासङ्गं नित्य-तृप्तो निराश्रयः | कर्मण्य् अभिप्रवृत्तो ऽपि नैव किंचित् करोति सः
tyaktvā karma-phalāsaṅgaṃ nitya-tṛpto nirāśrayaḥ | karmaṇy abhipravṛtto 'pi naiva kiṃcit karoti saḥ
4.21
यः पुनः पूर्वोक्त-विपरीतः प्राग् एव कर्माम्भाद् ब्रह्मणि सर्वान्तरे प्रत्यग्-आत्मनि निष्क्रिये संजातात्म-दर्शनः, स दृष्टादृष्टेष्ट-विषयाशीर् विवर्जिततया दृष्टादृष्टार्थे कर्मणि प्रयोजनम् अप्यश्यन् स-साधनं कर्म संन्यस्य शरीर-यात्रा-मात्र-चेष्टो यतिर् ज्ञान-निष्ठो मुच्यत इति | एतद् अर्थं दर्शयितुम् आह- निराशीर् यत-चित्तात्मा त्यक्त-सर्व-परिग्रहः | शारीरं केवलं कर्म कुर्वन् नाप्नोति किल्बिषम्
yaḥ punaḥ pūrvokta-viparītaḥ prāg eva karmāmbhād brahmaṇi sarvāntare pratyag-ātmani niṣkriye saṃjātātma-darśanaḥ, sa dṛṣṭādṛṣṭeṣṭa-viṣayāśīr vivarjitatayā dṛṣṭādṛṣṭārthe karmaṇi prayojanam apyaśyan sa-sādhanaṃ karma saṃnyasya śarīra-yātrā-mātra-ceṣṭo yatir jñāna-niṣṭho mucyata iti | etad arthaṃ darśayitum āha- nirāśīr yata-cittātmā tyakta-sarva-parigrahaḥ | śārīraṃ kevalaṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam
4.22
यदृच्छा-लाभ-सन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः | समः सिद्धाव् असिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते
yadṛcchā-lābha-santuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | samaḥ siddhāv asiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate
4.23
गत-सङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थित-चेतसः | यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते
gata-saṅgasya muktasya jñānāvasthita-cetasaḥ | yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate
4.24
ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर् ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् | ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्म-कर्म-समाधिना
brahmārpaṇaṃ brahma havir brahmāgnau brahmaṇā hutam | brahmaiva tena gantavyaṃ brahma-karma-samādhinā
4.25
दैवम् एवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते | ब्रह्माग्नाव् अपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति
daivam evāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate | brahmāgnāv apare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati
4.26
श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्य् अन्ये संयमाग्निषु जुह्वति | शब्दादीन् विषयान् अन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति
śrotrādīnīndriyāṇy anye saṃyamāgniṣu juhvati | śabdādīn viṣayān anya indriyāgniṣu juhvati
4.27
सर्वाणीन्द्रिय-कर्माणि प्राण-कर्माणि चापरे | आत्म-संयम-योगाग्नौ जुह्वति ज्ञान-दीपिते
sarvāṇīndriya-karmāṇi prāṇa-karmāṇi cāpare | ātma-saṃyama-yogāgnau juhvati jñāna-dīpite
4.28
द्रव्य-यज्ञास् तपो-यज्ञा योग-यज्ञास् तथापरे | स्वाध्याय-ज्ञान-यज्ञाश् च यतयः संशित-व्रताः
dravya-yajñās tapo-yajñā yoga-yajñās tathāpare | svādhyāya-jñāna-yajñāś ca yatayaḥ saṃśita-vratāḥ
4.29
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणे ऽपानं तथापरे | प्राणापान-गती रुद्ध्वा प्राणायाम-परायणाः
apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe 'pānaṃ tathāpare | prāṇāpāna-gatī ruddhvā prāṇāyāma-parāyaṇāḥ
4.30
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति | सर्वे ऽप्य् एते यज्ञ-विदो यज्ञ-क्षपित-कल्मषाः
apare niyatāhārāḥ prāṇān prāṇeṣu juhvati | sarve 'py ete yajña-vido yajña-kṣapita-kalmaṣāḥ
4.31
यज्ञ-शिष्टामृत-भुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् | नायं लोको ऽस्त्य् अयज्ञस्य कुतो ऽन्यः कुरुसत्तम
yajña-śiṣṭāmṛta-bhujo yānti brahma sanātanam | nāyaṃ loko 'sty ayajñasya kuto 'nyaḥ kurusattama
4.32
एवं बहु-विधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे | कर्मजान् विद्धि तान् सर्वान् एवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे
evaṃ bahu-vidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | karmajān viddhi tān sarvān evaṃ jñātvā vimokṣyase
4.33
श्रेयान् द्रव्य-मयाद् यज्ञाज् ज्ञान-यज्ञः परन्तप | सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते
śreyān dravya-mayād yajñāj jñāna-yajñaḥ parantapa | sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate
4.34
तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया | उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस् तत्त्व-दर्शिनः
tad viddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninas tattva-darśinaḥ
4.35
यज् ज्ञात्वा न पुनर् मोहम् एवं यास्यसि पाण्डव | येन भूतान्य् अशेषेण द्रक्ष्यस्य् आत्मन्य् अथो मयि
yaj jñātvā na punar moham evaṃ yāsyasi pāṇḍava | yena bhūtāny aśeṣeṇa drakṣyasy ātmany atho mayi
4.36
अपि चेद् असि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पाप-कृत्तमः | सर्वं ज्ञान-प्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि
api ced asi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpa-kṛttamaḥ | sarvaṃ jñāna-plavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi
4.37
यथैधांसि समिद्धो ऽग्निर् भस्मसात् कुरुते ऽर्जुन | ज्ञानाग्निः सर्व-कर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा
yathaidhāṃsi samiddho 'gnir bhasmasāt kurute 'rjuna | jñānāgniḥ sarva-karmāṇi bhasmasāt kurute tathā
4.38
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रम् इह विद्यते | तत् स्वयं योग-संसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति
na hi jñānena sadṛśaṃ pavitram iha vidyate | tat svayaṃ yoga-saṃsiddhaḥ kālenātmani vindati
4.39
श्रद्धावांल् लभते ज्ञानं तत्-परः संयतेन्द्रियः | ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिम् अचिरेणाधिगच्छति
śraddhāvāṃl labhate jñānaṃ tat-paraḥ saṃyatendriyaḥ | jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntim acireṇādhigacchati
4.40
अज्ञश् चाश्रद्दधानश् च संशयात्मा विनश्यति | नायं लोको ऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः
ajñaś cāśraddadhānaś ca saṃśayātmā vinaśyati | nāyaṃ loko 'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ
4.41
योग-संन्यस्त-कर्माणं ज्ञान-संछिन्न-संशयम् | आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय
yoga-saṃnyasta-karmāṇaṃ jñāna-saṃchinna-saṃśayam | ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanañjaya
4.42
तस्माद् अज्ञान-संभूतं हृत्-स्थं ज्ञानासिनात्मनः | छित्त्वैनं संशयं योगम् आतिष्ठोत्तिष्ठ भारत
tasmād ajñāna-saṃbhūtaṃ hṛt-sthaṃ jñānāsinātmanaḥ | chittvainaṃ saṃśayaṃ yogam ātiṣṭhottiṣṭha bhārata