Chapter 13

Kṣetra-Kṣetrajña-Vibhāga-Yoga

The Yoga of Distinction Between Field and Field-Knower

13.1
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रम् इत्य् अभिधीयते | एतद् यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्-विदः
idaṃ śarīraṃ kaunteya kṣetram ity abhidhīyate | etad yo vetti taṃ prāhuḥ kṣetrajña iti tad-vidaḥ
13.2
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्व-क्षेत्रेषु भारत | क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् ज्ञानं यत् तज् ज्ञानं मतं मम
kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi sarva-kṣetreṣu bhārata | kṣetra-kṣetrajñayor jñānaṃ yat taj jñānaṃ mataṃ mama
13.3
तत् क्षेत्रं यच् च यादृक् च यद्-विकारि यतश् च यत् | स च यो यत्-प्रभावश् च तत् समासेन मे शृणु
tat kṣetraṃ yac ca yādṛk ca yad-vikāri yataś ca yat | sa ca yo yat-prabhāvaś ca tat samāsena me śṛṇu
13.4
ऋषिभिर् बहुधा गीतं छन्दोभिर् विविधैः पृथक् | ब्रह्म-सूत्र-पदैश् चैव हेतुमद्भिर् विनिश्चितैः
ṛṣibhir bahudhā gītaṃ chandobhir vividhaiḥ pṛthak | brahma-sūtra-padaiś caiva hetumadbhir viniścitaiḥ
13.5
महा-भूतान्य् अहंकारो बुद्धिर् अव्यक्तम् एव च | इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रिय-गोचराः
mahā-bhūtāny ahaṃkāro buddhir avyaktam eva ca | indriyāṇi daśaikaṃ ca pañca cendriya-gocarāḥ
13.6
इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं संघातश् चेतना धृतिः | एतत् क्षेत्रं समासेन स-विकारम् उदाहृतम्
icchā dveṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ saṃghātaś cetanā dhṛtiḥ | etat kṣetraṃ samāsena sa-vikāram udāhṛtam
13.7
अमानित्वम् अदम्भित्वम् अहिंसा क्षान्तिर् आर्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यम् आत्म-विनिग्रहः
amānitvam adambhitvam ahiṃsā kṣāntir ārjavam | ācāryopāsanaṃ śaucaṃ sthairyam ātma-vinigrahaḥ
13.8
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् अनहंकार एव च | जन्म-मृत्यु-जरा-व्याधि-दुःख-दोषानुदर्शनम्
indriyārtheṣu vairāgyam anahaṃkāra eva ca | janma-mṛtyu-jarā-vyādhi-duḥkha-doṣānudarśanam
13.9
असक्तिर् अनभिष्वङ्गः पुत्र-दार-गृहादिषु | नित्यं च सम-चित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु
asaktir anabhiṣvaṅgaḥ putra-dāra-gṛhādiṣu | nityaṃ ca sama-cittatvam iṣṭāniṣṭopapattiṣu
13.10
मयि चानन्य-योगेन भक्तिर् अव्यभिचारिणी | विविक्त-देश-सेवित्वम् अरतिर् जन-संसदि
mayi cānanya-yogena bhaktir avyabhicāriṇī | vivikta-deśa-sevitvam aratir jana-saṃsadi
13.11
अध्यात्म-ज्ञान-नित्यत्वं तत्त्व-ज्ञानार्थ-दर्शनम् | एतज् ज्ञानम् इति प्रोक्तम् अज्ञानं यद् अतो ऽन्यथा
adhyātma-jñāna-nityatvaṃ tattva-jñānārtha-darśanam | etaj jñānam iti proktam ajñānaṃ yad ato 'nyathā
13.12
ज्ञेयं यत् तत् प्रवक्ष्यामि यज् ज्ञात्वामृतम् अश्नुते | अनादिमत् परं ब्रह्म न सत् तन् नासद् उच्यते
jñeyaṃ yat tat pravakṣyāmi yaj jñātvāmṛtam aśnute | anādimat paraṃ brahma na sat tan nāsad ucyate
13.13
सर्वतः पाणि-पादं तत् सर्वतो ऽक्षि-शिरो-मुखम् | सर्वतः श्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति
sarvataḥ pāṇi-pādaṃ tat sarvato 'kṣi-śiro-mukham | sarvataḥ śrutimal loke sarvam āvṛtya tiṣṭhati
13.14
सर्वेन्द्रिय-गुणाभासं सर्वेन्द्रिय-विवर्जितम् | असक्तं सर्व-भृच् चैव निर्गुणं गुण-भोक्तृ च
sarvendriya-guṇābhāsaṃ sarvendriya-vivarjitam | asaktaṃ sarva-bhṛc caiva nirguṇaṃ guṇa-bhoktṛ ca
13.15
बहिर् अन्तश् च भूतानाम् अचरं चरम् एव च | सूक्ष्मत्वात् तद् अविज्ञेयं दूर-स्थं चान्तिके च तत्
bahir antaś ca bhūtānām acaraṃ caram eva ca | sūkṣmatvāt tad avijñeyaṃ dūra-sthaṃ cāntike ca tat
13.16
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तम् इव च स्थितम् | भूत-भर्तृ च तज् ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च
avibhaktaṃ ca bhūteṣu vibhaktam iva ca sthitam | bhūta-bhartṛ ca taj jñeyaṃ grasiṣṇu prabhaviṣṇu ca
13.17
ज्योतिषाम् अपि तज् ज्योतिस् तमसः परम् उच्यते | ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञान-गम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम्
jyotiṣām api taj jyotis tamasaḥ param ucyate | jñānaṃ jñeyaṃ jñāna-gamyaṃ hṛdi sarvasya viṣṭhitam
13.18
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः | मद्-भक्त एतद् विज्ञाय मद्-भावायोपपद्यते
iti kṣetraṃ tathā jñānaṃ jñeyaṃ coktaṃ samāsataḥ | mad-bhakta etad vijñāya mad-bhāvāyopapadyate
13.19
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्य् अनादी उभाव् अपि | विकारांश् च गुणांश् चैव विद्धि प्रकृति-संभवान्
prakṛtiṃ puruṣaṃ caiva viddhy anādī ubhāv api | vikārāṃś ca guṇāṃś caiva viddhi prakṛti-saṃbhavān
13.20
कार्य-करण-कर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिर् उच्यते | पुरुषः सुख-दुःखानां भोक्तृत्वे हेतुर् उच्यते
kārya-karaṇa-kartṛtve hetuḥ prakṛtir ucyate | puruṣaḥ sukha-duḥkhānāṃ bhoktṛtve hetur ucyate
13.21
पुरुषः प्रकृति-स्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् | कारणं गुण-सङ्गो ऽस्य सद्-असद्-योनि-जन्मसु
puruṣaḥ prakṛti-stho hi bhuṅkte prakṛtijān guṇān | kāraṇaṃ guṇa-saṅgo 'sya sad-asad-yoni-janmasu
13.22
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः | परमात्मेति चाप्य् उक्तो देहे ऽस्मिन् पुरुषः परः
upadraṣṭānumantā ca bhartā bhoktā maheśvaraḥ | paramātmeti cāpy ukto dehe 'smin puruṣaḥ paraḥ
13.23
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह | सर्वथा वर्तमानो ऽपि न स भूयो ऽभिजायते
ya evaṃ vetti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca guṇaiḥ saha | sarvathā vartamāno 'pi na sa bhūyo 'bhijāyate
13.24
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिद् आत्मानम् आत्मना | अन्ये सांख्येन योगेन कर्म-योगेन चापरे
dhyānenātmani paśyanti kecid ātmānam ātmanā | anye sāṃkhyena yogena karma-yogena cāpare
13.25
अन्ये त्व् एवम् अजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते | ते ऽपि चातितरन्त्य् एव मृत्युं श्रुति-परायणाः
anye tv evam ajānantaḥ śrutvānyebhya upāsate | te 'pi cātitaranty eva mṛtyuṃ śruti-parāyaṇāḥ
13.26
यावत् संजायते किंचित् सत्त्वं स्थावर-जङ्गमम् | क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोगात् तद् विद्धि भरतर्षभ
yāvat saṃjāyate kiṃcit sattvaṃ sthāvara-jaṅgamam | kṣetra-kṣetrajña-saṃyogāt tad viddhi bharatarṣabha
13.27
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् | विनश्यत्स्व् अविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति
samaṃ sarveṣu bhūteṣu tiṣṭhantaṃ parameśvaram | vinaśyatsv avinaśyantaṃ yaḥ paśyati sa paśyati
13.28
समं पश्यन् हि सर्वत्र समवस्थितम् ईश्वरम् | न हिनस्त्य् आत्मनात्मानं ततो याति परां गतिम्
samaṃ paśyan hi sarvatra samavasthitam īśvaram | na hinasty ātmanātmānaṃ tato yāti parāṃ gatim
13.29
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः | यः पश्यति तथात्मानम् अकर्तारं स पश्यति
prakṛtyaiva ca karmāṇi kriyamāṇāni sarvaśaḥ | yaḥ paśyati tathātmānam akartāraṃ sa paśyati
13.30
यदा भूत-पृथग्-भावम् एकस्थम् अनुपश्यति | तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा
yadā bhūta-pṛthag-bhāvam ekastham anupaśyati | tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā
13.31
अनादित्वान् निर्गुणत्वात् परमात्मायम् अव्ययः | शरीर-स्थो ऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते
anāditvān nirguṇatvāt paramātmāyam avyayaḥ | śarīra-stho 'pi kaunteya na karoti na lipyate
13.32
यथा सर्व-गतं सौक्ष्म्याद् आकाशं नोपलिप्यते | सर्वत्रावस्थितो देहे तथात्मा नोपलिप्यते
yathā sarva-gataṃ saukṣmyād ākāśaṃ nopalipyate | sarvatrāvasthito dehe tathātmā nopalipyate
13.34
यथा प्रकाशयत्य् एकः कृत्स्नं लोकम् इमं रविः | क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत
yathā prakāśayaty ekaḥ kṛtsnaṃ lokam imaṃ raviḥ | kṣetraṃ kṣetrī tathā kṛtsnaṃ prakāśayati bhārata
13.35
क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोर् एवम् अन्तरं ज्ञान-चक्षुषा | भूत-प्रकृति-मोक्षं च ये विदुर् यान्ति ते परम्
kṣetra-kṣetrajñayor evam antaraṃ jñāna-cakṣuṣā | bhūta-prakṛti-mokṣaṃ ca ye vidur yānti te param