Chapter 15

Puruṣottama-Yoga

The Yoga of the Supreme Person

15.1
श्री-भगवान् उवाच ऊर्ध्व-मूलम् अधः-शाखम् अश्वत्थं प्राहुर् अव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस् तं वेद स वेद-वित्
śrī-bhagavān uvāca ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṃ prāhur avyayam | chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa veda-vit
15.2
अधश् चोर्ध्वं प्रसृतास् तस्य शाखा गुण-प्रवृद्धा विषय-प्रवालाः | अधश् च मूलान्य् अनुसंततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्य-लोके
adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā guṇa-pravṛddhā viṣaya-pravālāḥ | adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni karmānubandhīni manuṣya-loke
15.3
न रूपम् अस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर् न च संप्रतिष्ठा | अश्वत्थम् एनं सु-विरूढ-मूलम् असङ्ग-शस्त्रेण दृढेन छित्त्वा
na rūpam asyeha tathopalabhyate nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā | aśvattham enaṃ su-virūḍha-mūlam asaṅga-śastreṇa dṛḍhena chittvā
15.4
ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः | तम् एव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी
tataḥ padaṃ tat parimārgitavyaṃ yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ | tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī
15.5
निर्मान-मोहा जित-सङ्ग-दोषा अध्यात्म-नित्या विनिवृत्त-कामाः | द्वन्द्वैर् विमुक्ताः सुख-दुःख-संज्ञैर् गच्छन्त्य् अमूढाः पदम् अव्ययं तत्
nirmāna-mohā jita-saṅga-doṣā adhyātma-nityā vinivṛtta-kāmāḥ | dvandvair vimuktāḥ sukha-duḥkha-saṃjñair gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat
15.6
न तद् भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः | यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद् धाम परमं मम
na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ | yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama
15.7
ममैवांशो जीव-लोके जीव-भूतः सनातनः | मनः-षष्ठानीन्द्रियाणि प्रकृति-स्थानि कर्षति
mamaivāṃśo jīva-loke jīva-bhūtaḥ sanātanaḥ | manaḥ-ṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛti-sthāni karṣati
15.8
शरीरं यद् अवाप्नोति यच् चाप्य् उत्क्रामतीश्वरः | गृहीत्वैतानि संयाति वायुर् गन्धान् इवाशयात्
śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ | gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt
15.9
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणम् एव च | अधिष्ठाय मनश् चायं विषयान् उपसेवते
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca | adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate
15.10
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम् | विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञान-चक्षुषः
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam | vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñāna-cakṣuṣaḥ
15.11
यतन्तो योगिनश् चैनं पश्यन्त्य् आत्मन्य् अवस्थितम् | यतन्तो ऽप्य् अकृतात्मानो नैनं पश्यन्त्य् अचेतसः
yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam | yatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ
15.12
यद् आदित्य-गतं तेजो जगद् भासयते ऽखिलम् | यच् चन्द्रमसि यच् चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम्
yad āditya-gataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam | yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam
15.13
गाम् आविश्य च भूतानि धारयाम्य् अहम् ओजसा | पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः
gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā | puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ
15.14
अहं वैश्वानरो भूत्वा प्राणिनां देहम् आश्रितः | प्राणापान-समायुक्तः पचाम्य् अन्नं चतुर्-विधम्
ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ | prāṇāpāna-samāyuktaḥ pacāmy annaṃ catur-vidham
15.15
सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टो मत्तः स्मृतिर् ज्ञानम् अपोहनं च | वेदैश् च सर्वैर् अहम् एव वेद्यो वेदान्त-कृद् वेद-विद् एव चाहम्
sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca | vedaiś ca sarvair aham eva vedyo vedānta-kṛd veda-vid eva cāham
15.16
द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate
15.17
उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः परमात्मेत्य् उदाहृतः | यो लोक-त्रयम् आविश्य बिभर्त्य् अव्यय ईश्वरः
uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ | yo loka-trayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ
15.18
यस्मात् क्षरम् अतीतो ऽहम् अक्षराद् अपि चोत्तमः | अतो ऽस्मि लोके वेदे च प्रथितः पुरुषोत्तमः
yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ | ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ
15.19
यो माम् एवम् असंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् | स सर्व-विद् भजति मां सर्व-भावेन भारत
yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam | sa sarva-vid bhajati māṃ sarva-bhāvena bhārata
15.20
इति गुह्यतमं शास्त्रम् इदम् उक्तं मयानघ | एतद् बुद्ध्वा बुद्धिमान् स्यात् कृत-कृत्यश् च भारत
iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha | etad buddhvā buddhimān syāt kṛta-kṛtyaś ca bhārata