Chapter 15 (Puruṣottama-Yoga (The Yoga of the Supreme Person)), verse 16
Krishna → Arjuna · meter: anuṣṭubh
द्वाव् इमौ पुरुषौ लोके क्षरश् चाक्षर एव च | क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थो ऽक्षर उच्यते
dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca | kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate
Word-by-word
- dvau← dvanominative dual masculine noun[advaita]इमौ पृथग्राशीकृतौ पुरुषौ इति उच्येते लोके संसारे -- क्षरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः अपरः पुरुषः अक्षरः तद्व[viśiṣṭādvaita]इमौ पुरुषौ लोके प्रथितौ
- im← iaccusative singular masculine noun
- au← anominative dual masculine noun
- puruṣau← puruṣanominative dual masculine noun[advaita]इति उच्येते लोके संसारे -- क्षरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः अपरः पुरुषः अक्षरः तद्विपरीतः? भगवतः मायाशक्तिः?[viśiṣṭādvaita]लोके प्रथितौ[śuddhādvaita]प्रथितौ? न स्त्रीप्रकृतिकौ? नाप्यत्रान्यतरो स्त्रीप्रकृतिकः? केवलजडप्रकृतिकश्च पुरुषत्वेनैवोभयोर्निर्देशात्[bhakti]लोके प्रसिद्धौ[advaita-bhakti]व्याचष्टे स्वयमेव भगवान्
- loke← lok1st person singular present indicative active verb[advaita]संसारे -- क्षरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः अपरः पुरुषः अक्षरः तद्विपरीतः? भगवतः मायाशक्तिः? क्षराख्यस्य पुरु[viśiṣṭādvaita]प्रथितौ[śuddhādvaita]क्षरश्चाक्षर[bhakti]प्रसिद्धौ[advaita-bhakti]संसारे
- kṣaras← kṣarnominative singular masculine noun[śuddhādvaita]य स्त्रीरूपप्रकृतित्वं परोक्तमपास्तंएव
- ca← cavocative singular masculine noun[advaita]्येते लोके संसारे -- क्षरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः अपरः पुरुषः अक्षरः तद्विपरीतः? भगवतः मायाशक्तिः? क्षराख[viśiṣṭādvaita]अक्षर[dvaita]शार्कराक्षश्रुतिः -- प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम्[śuddhādvaita]ाक्षर एव चेति पुरुषौ प्रथितौ? न स्त्रीप्रकृतिकौ? नाप्यत्रान्यतरो स्त्रीप्रकृतिकः? केवलजडप्रकृतिकश्च पुरुषत्वेनैवोभयोर्नि[bhakti]ाक्षरश्चेति द्वाविमौ पुरुषौ लोके प्रसिद्धौ[advaita-bhakti]्यकार्यकारणोपाधिद्वयवियोगेन निरुपाधिकं शुद्धमात्मानं प्रतिपादयति कृपया भगवानर्जुनाय त्रिभिः श्लोकैः -- द्वाविमावित्यादिन
- akṣaras← kṣar2nd person singular imperfect active verb
- eva← evavocative singular neuter noun[viśiṣṭādvaita]च इति द्वौ इमौ पुरुषौ लोके प्रथितौ। तत्र क्षर शब्दनिर्दिष्टः पुरुषो जीवशब्दाभिलपनीय ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तक्षरणस्वभावाच[śuddhādvaita]चेति पुरुषौ प्रथितौ? न स्त्रीप्रकृतिकौ? नाप्यत्रान्यतरो स्त्रीप्रकृतिकः? केवलजडप्रकृतिकश्च पुरुषत्वेनैवोभयोर्निर्देशात्[advaita-bhakti]ं सोपाधिकमात्मानमुक्त्वा क्षराक्षरशब्दवाच्यकार्यकारणोपाधिद्वयवियोगेन निरुपाधिकं शुद्धमात्मानं प्रतिपादयति कृपया भगवानर्ज
- ca← cavocative singular masculine noun[advaita]्येते लोके संसारे -- क्षरश्च क्षरतीति क्षरः विनाशी इति एको राशिः अपरः पुरुषः अक्षरः तद्विपरीतः? भगवतः मायाशक्तिः? क्षराख[viśiṣṭādvaita]अक्षर[dvaita]शार्कराक्षश्रुतिः -- प्रजापतिप्रमुखाः सर्वजीवाः क्षरोऽक्षरः पुरुषो वै प्रधानम्[śuddhādvaita]ाक्षर एव चेति पुरुषौ प्रथितौ? न स्त्रीप्रकृतिकौ? नाप्यत्रान्यतरो स्त्रीप्रकृतिकः? केवलजडप्रकृतिकश्च पुरुषत्वेनैवोभयोर्नि[bhakti]ाक्षरश्चेति द्वाविमौ पुरुषौ लोके प्रसिद्धौ[advaita-bhakti]्यकार्यकारणोपाधिद्वयवियोगेन निरुपाधिकं शुद्धमात्मानं प्रतिपादयति कृपया भगवानर्जुनाय त्रिभिः श्लोकैः -- द्वाविमावित्यादिन
- kṣaras← kṣarnominative singular masculine noun[śuddhādvaita]य स्त्रीरूपप्रकृतित्वं परोक्तमपास्तंएव
- sarvāṇi← sarvnominative plural neuter noun[advaita]भूतानि? समस्तं विकारजातम् इत्यर्थः[śuddhādvaita]भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते इति[bhakti]भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि शरीराणि? अविवेकिलोकस्य शरीरेष्वेव पुरुषत्वप्रसिद्धेः[advaita-bhakti]भूतानि समस्तं कार्यजातमित्यर्थः
- bhūtāni← bhūnominative plural neuter noun[advaita]? समस्तं विकारजातम् इत्यर्थः[viśiṣṭādvaita]अत्र अचित्सङ्गरूपैकोपाधिना पुरुषः इति एकत्वनिर्देशः[dvaita]ब्रह्मादीनि[śuddhādvaita]कूटस्थोऽक्षर उच्यते इति[bhakti]ब्रह्मादिस्थावरान्तानि शरीराणि? अविवेकिलोकस्य शरीरेष्वेव पुरुषत्वप्रसिद्धेः[advaita-bhakti]समस्तं कार्यजातमित्यर्थः
- kūṭasthas← kūṭasthanominative singular masculine noun
- akṣare← akṣarānominative dual feminine noun
- ucyate← vac3rd person singular present indicative passive verb[advaita]। कौ तौ पुरुषौ इति आह स्वयमेव भगवान् -- क्षरः सर्वाणि भूतानि? समस्तं विकारजातम् इत्यर्थः। कूटस्थः कूटः राशी राशिरिव स्थि[viśiṣṭādvaita]। अत्र अपि एकत्वनिर्देशः अचिद्वियोगरूपैकोपाधिना अभिहितः। न हि इतः पूर्वम् अनादौ काले मुक्त एक एव। यथा उक्तम् -- बहवो ज्ञ[śuddhādvaita]इति। सर्वाणि ब्रह्मादीनि स्तम्बपर्यन्तानि व्यष्टिभूतानि जीवशब्दाभिलपनीयानि भगवत्सदंशभूताचित्प्रकृतिसंसृष्टानि भवनादिक्र[advaita-bhakti]। केचित्तु क्षरशब्देनाचेतनवर्गमुक्त्वा कूटस्थोऽक्षर उच्यत इत्यनेन जीवमाहुस्तत्र सम्यक् क्षेत्रज्ञस्यैवेह पुरुषोत्तमत्वेन
Intertextual panel
The 8 verses most likely to be intertexts of 15.16, ranked by the Sūtrakṛt substrate's composite score.
Doctrinal projections
How each major school's commentary tradition reads this verse.
Advaita (Śaṅkara, Anandagiri)
Witnesses: shankara_15.16 · anandgiri_15.16
Viśiṣṭādvaita (Rāmānuja, Vedantadeshika)
Witnesses: ramanuja_15.16 · vedantadeshika_15.16
Dvaita (Madhva, Jayatīrtha)
Witnesses: madhva_15.16 · jayatirtha_15.16
Śuddhādvaita (Vallabha)
Witnesses: vallabha_15.16
Bhakti-philological (Śrīdhara)
Witnesses: sridhara_15.16
Advaita-Bhakti synthesis (Madhusūdana)
Witnesses: madhusudan_15.16
Theme-list memberships (3)
Show all theme-lists this verse participates in
- कूटस्थwith 6.8, 12.3, 12.4
- पुरुषwith 1.1, 2.15, 2.16, 2.21, 2.60, 7.11, …
- सर्वाणि भूतानिwith 2.30, 9.6