Chapter 15 (Puruṣottama-Yoga (The Yoga of the Supreme Person)), verse 1
Krishna → Arjuna · meter: anuṣṭubh
श्री-भगवान् उवाच ऊर्ध्व-मूलम् अधः-शाखम् अश्वत्थं प्राहुर् अव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस् तं वेद स वेद-वित्
śrī-bhagavān uvāca ūrdhva-mūlam adhaḥ-śākham aśvatthaṃ prāhur avyayam | chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa veda-vit
Word-by-word
- śrī← śrilocative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]भगवानुवाच -- यं संसाराख्यम् अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनात[śuddhādvaita]भगवानुवाच -- ऊर्ध्वमूलमिति[bhakti]भगवानुवाच -- ऊर्ध्वमूलमिति[advaita-bhakti]कृष्णस्य हि तत्त्वं ज्ञात्वा तत्प्रेमजननेन गुणातीतः सन्ब्रह्मभावं कथमाप्नुयाल्लोक इति? तत्र ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहमित्या
- bhagavān← bhagavatnominative singular masculine noun[śuddhādvaita]मूलवृक्षरूपस्तस्माज्जगदपि जायमानं वृक्षात्मकमेव भवति
- uvāca← vac3rd person singular perfect active verb
- ūrdhva← ūrdhvavocative singular neuter noun[advaita]मूलं कालतः सूक्ष्मत्वात् कारणत्वात् नित्यत्वात् महत्त्वाच्च ऊर्ध्वम् उच्यते ब्रह्म अव्यक्तं मायाशक्तिमत्?[viśiṣṭādvaita]मूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः[dvaita]ो विष्णुः ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि[śuddhādvaita]मूलमिति[bhakti]मूलमिति[advaita-bhakti]मूलमिति
- mūlam← mūliaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः[advaita-bhakti]। अध इत्यर्वाचीनाः कार्योपाधयो हिरण्यगर्भाद्या गृह्यन्ते। तेनानादिक्प्रसृतत्वाच्छाखा इव शाखा अस्येत्यधःशाखं आशुविनाशित्व
- adhas← adhasnominative singular masculine noun
- śākham← śākhaaccusative singular masculine noun[advaita]। न श्वोऽपि स्थाता इति अश्वत्थः तं क्षणप्रध्वंसिनम् अश्वत्थं प्रा हुः कथयन्ति अव्ययं संसारमायायाः अनादिकालप्रवृत्तत्वात्[viśiṣṭādvaita]अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः
- aśvattham← aśvatthaaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः
- prāhus← prabrū3rd person plural present indicative active verb
- avyayam← vye1st person singular imperfect active verb[advaita]। तस्यैव संसारवृक्षस्य इदम् अन्यत् विशेषणम् -- छन्दांसि यस्य पर्णानि? छन्दांसि च्छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृ
- chandāṃsi← chandasvocative plural neuter noun[advaita]यस्य पर्णानि? छन्दांसि च्छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि[viśiṣṭādvaita]पर्णानि आहुः छन्दांसि श्रुतयः[bhakti]वेदाः यस्य पर्णानि? धर्माधर्मप्रतिपादनद्वारेण छायास्थानीयैः कर्मफलैः संसारवृक्षस्य सर्वजीवाश्रयणीयत्वापादनात्पर्णस्थानी[advaita-bhakti]छादनात्तत्त्ववस्तुप्रावरणात्संसारवृक्षरक्षणाद्वा कर्मकाण्डानि ऋग्यजुःसामलक्षणानि पर्णानीव पर्णानि
- yasya← yadVibhakti.Sasthi singular masculine noun[advaita]पर्णानि? छन्दांसि च्छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि[viśiṣṭādvaita]च अश्वत्थस्य छन्दांसि पर्णानि आहुः छन्दांसि श्रुतयः। वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः (यजुः 2।1।1)ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निर[śuddhādvaita]भवतीत्युक्तं इदानीं भजनीयस्य ब्रह्माद्याश्रयस्य मूलभूतस्य क्षराक्षरातीतपुरुषोत्तमस्य सर्ववेदान्ततात्पर्यभूतस्य क्षराक्ष[bhakti]तम्। अध इति ततोऽर्वाचीनाः कार्योपाधयो हिरण्यगर्भादयो गृह्यन्ते? ते तु शाखा इव शाखा यस्य तम्। विनश्वरत्वेन श्वः प्रभातपर[advaita-bhakti]तव भक्तियोगेन कथं ब्रह्मभाव इत्याकाङ्क्षायां स्वस्य ब्रह्मरूपताज्ञापनाय सूत्रभूतोऽयं श्लोको भगवतोक्तःब्रह्मणो हि प्रतिष
- parṇāni← pṛṇnominative plural neuter noun[advaita]? छन्दांसि च्छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि[viśiṣṭādvaita]आहुः छन्दांसि श्रुतयः[śuddhādvaita]वायव्यं श्वेतमालभेत [यजुः2[bhakti]? धर्माधर्मप्रतिपादनद्वारेण छायास्थानीयैः कर्मफलैः संसारवृक्षस्य सर्वजीवाश्रयणीयत्वापादनात्पर्णस्थानीया वेदाः[advaita-bhakti]। यथा वृक्षस्य,परिरक्षणार्थानि पर्णानि भवन्ति तथा संसारवृक्षस्य परिरक्षणार्थानि कर्मकाण्डानि। धर्माधर्मतद्धेतुफलप्रकाशना
- yas← īnominative plural masculine noun[advaita]य पर्णानि? छन्दांसि च्छादनात् ऋग्यजुःसामलक्षणानि यस्य संसारवृक्षस्य पर्णानीव पर्णानि[viśiṣṭādvaita]य च अश्वत्थस्य छन्दांसि पर्णानि आहुः छन्दांसि श्रुतयः। वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः (यजुः 2।1।1)ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं नि[dvaita]मिन्नध्याये दर्शयति[śuddhādvaita]य भवतीत्युक्तं इदानीं भजनीयस्य ब्रह्माद्याश्रयस्य मूलभूतस्य क्षराक्षरातीतपुरुषोत्तमस्य सर्ववेदान्ततात्पर्यभूतस्य क्षराक्[bhakti]य तम्। अध इति ततोऽर्वाचीनाः कार्योपाधयो हिरण्यगर्भादयो गृह्यन्ते? ते तु शाखा इव शाखा यस्य तम्। विनश्वरत्वेन श्वः प्रभातप[advaita-bhakti]य तव भक्तियोगेन कथं ब्रह्मभाव इत्याकाङ्क्षायां स्वस्य ब्रह्मरूपताज्ञापनाय सूत्रभूतोऽयं श्लोको भगवतोक्तःब्रह्मणो हि प्रति
- tam← tayaccusative singular masculine noun[advaita]ऊर्ध्वमूलं संसारं मायामयं वृक्षम् अधःशाखं महदहंकारतन्मात्रादयः शाखा इव अस्य अधः भवन्तीति सोऽयं अधःशाखः? तम् अधःशाखम्[viśiṣṭādvaita]एवंभूतम् अश्वत्थं वेद स वेदवित्? वेदो हि संसारवृक्षस्य छेदोपायं वदति? छेद्यस्य वृक्षस्य स्वरूपज्ञानं छेदनोपायज्ञानोपयोग[dvaita]? अत्र पुनः समग्रं संसारस्वरूपं प्रदर्श्य तदत्ययेच्छामुत्पाद्य तत्साधनजिज्ञासुं प्रति प्रागुक्तं साधनं प्रपञ्चयति[śuddhādvaita]यत इति पूर्वोक्तं साङ्ख्यं विवृतं? तत्प्रसङ्गाद्गुणविभागमुक्त्वाऽन्ते तन्निवृत्तिपूर्वकमक्षरब्रह्मात्मप्राप्तिः पुरुषोत्[bhakti]? नचैकान्तभक्तिर्ज्ञानं वाऽविरक्तस्य संभवतीति वैराग्यपूर्वकं ज्ञानमुपदेष्टुकामः प्रथमं तावत्सार्धश्लोकाभ्यां संसारस्वरूप[advaita-bhakti]भो यस्येति वा
- veda← vid3rd person singular present indicative active verb[advaita]ाः संसारवृक्षपरिरक्षणार्थाः? धर्माधर्मतद्धेतुफलप्रदर्शनार्थत्वात्[viśiṣṭādvaita]संप्रति (आरण्य0 1[dvaita]ानाम्। स्यादिदं यदि पर्णानां फलकारणत्वं स्यात् तदेव कुतः अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्याह -- न ही ति। किन्तु जात एवेत्यन्वयोऽपि[śuddhādvaita]ान्ततात्पर्यभूतस्य क्षराक्षरात्मकबद्धमुक्तमूलभूततया सर्वधर्माश्रयत्वमुत्तमत्वं[bhakti]ाः यस्य पर्णानि? धर्माधर्मप्रतिपादनद्वारेण छायास्थानीयैः कर्मफलैः संसारवृक्षस्य सर्वजीवाश्रयणीयत्वापादनात्पर्णस्थानीया व[advaita-bhakti]जानाति स वेदवित्
- sa← savocative singular masculine noun[advaita]ूक्ष्मत्वात् कारणत्वात् नित्यत्वात् महत्त्वाच्च ऊर्ध्वम् उच्यते ब्रह्म अव्यक्तं मायाशक्तिमत्?[viśiṣṭādvaita]ंसाराख्यम् अश्वत्थम् ऊर्ध्वमूलम् अधःशाखम् अव्ययं प्राहुः श्रुतयः -- ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः[dvaita]ंसारच्छेत्रे नमः[śuddhādvaita]्य प्रकृतिसम्बन्धो गुणसङ्गतो लीलार्थं भगवतैव कृतस्तारतम्यत इति पूर्वोक्तं साङ्ख्यं विवृतं? तत्प्रसङ्गाद्गुणविभागमुक्त्वा[bhakti]्फुटम्[advaita-bhakti]ंसारबन्धहेतून्गुणान्व्याख्याय तेषामत्ययेन ब्रह्मभावो मोक्षो मद्भजनेन लभ्यत इत्युक्तंमां
- veda← vid3rd person singular present indicative active verb[advaita]ाः संसारवृक्षपरिरक्षणार्थाः? धर्माधर्मतद्धेतुफलप्रदर्शनार्थत्वात्[viśiṣṭādvaita]संप्रति (आरण्य0 1[dvaita]ानाम्। स्यादिदं यदि पर्णानां फलकारणत्वं स्यात् तदेव कुतः अन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्याह -- न ही ति। किन्तु जात एवेत्यन्वयोऽपि[śuddhādvaita]ान्ततात्पर्यभूतस्य क्षराक्षरात्मकबद्धमुक्तमूलभूततया सर्वधर्माश्रयत्वमुत्तमत्वं[bhakti]ाः यस्य पर्णानि? धर्माधर्मप्रतिपादनद्वारेण छायास्थानीयैः कर्मफलैः संसारवृक्षस्य सर्वजीवाश्रयणीयत्वापादनात्पर्णस्थानीया व[advaita-bhakti]जानाति स वेदवित्
- vit← vidnominative singular masculine noun[advaita]? वेदार्थवित् इत्यर्थः[viśiṣṭādvaita]? वेदो हि संसारवृक्षस्य छेदोपायं वदति? छेद्यस्य वृक्षस्य स्वरूपज्ञानं छेदनोपायज्ञानोपयोगि इति वेदविद् इति उच्यते[dvaita]रो वाजिनीवस्वमृतमस्मि[śuddhādvaita]। वेदो हि भगवत्कार्यभूते प्रपञ्चे अविद्यालिङ्गितजीवकृताहम्मत्वकल्पितकर्मादिपर्यावर्तसंसारविवर्तच्छेदोपायं वदति। अतएवसुवर[bhakti]संसारप्रपञ्चवृक्षस्य मूलमीश्वरः श्रीनारायणः? ब्रह्मादयस्तदंशाः शाखास्थानीयाः? स[advaita-bhakti]। कर्मब्रह्माख्यवेदार्थवित्स एवेत्यर्थः। संसारवृक्षस्य हि मूलं ब्रह्म। हिरण्यगर्भादयश्च जीवाः शाखास्थानीयाः। स च संसारवृ
Intertextual panel
The 8 verses most likely to be intertexts of 15.1, ranked by the Sūtrakṛt substrate's composite score.
Doctrinal projections
How each major school's commentary tradition reads this verse.
Advaita (Śaṅkara, Anandagiri)
Witnesses: shankara_15.1 · anandgiri_15.1
Viśiṣṭādvaita (Rāmānuja, Vedantadeshika)
Witnesses: ramanuja_15.1 · vedantadeshika_15.1
Dvaita (Madhva, Jayatīrtha)
Witnesses: madhva_15.1 · jayatirtha_15.1
Śuddhādvaita (Vallabha)
Witnesses: vallabha_15.1
Bhakti-philological (Śrīdhara)
Witnesses: sridhara_15.1
Advaita-Bhakti synthesis (Madhusūdana)
Witnesses: madhusudan_15.1
Theme-list memberships (3)
Show all theme-lists this verse participates in
- अव्ययwith 2.17, 2.21, 4.1, 4.6, 4.13, 7.13, …
- अव्ययम्with 2.21, 4.1, 4.2, 4.13, 4.14, 7.13, …
- भगवान्with 1.1, 2.11, 2.19, 3.3, 3.32, 4.1, …