Chapter 15 (Puruṣottama-Yoga (The Yoga of the Supreme Person)), verse 4
Krishna → Arjuna · meter: triṣṭubh
ततः पदं तत् परिमार्गितव्यं यस्मिन् गता न निवर्तन्ति भूयः | तम् एव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी
tataḥ padaṃ tat parimārgitavyaṃ yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ | tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī
Word-by-word
- tatas← tatasnominative singular masculine noun[bhakti]तस्य मूलभूतं तत्पदं वस्तु वैष्णवं पदं परिमार्गितव्यमन्वेष्टव्यम्
- padam← padaccusative singular masculine noun[advaita-bhakti]। यस्मिन्पदे गताः प्रविष्टा ज्ञानेन न निवर्तन्ति नावर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय। कथं तत् परिमार्गितव्यमित्याह -- तमेवेति।
- tat← tadvocative singular neuter noun[advaita]परिमार्गितव्यम्? परिमार्गणम् अन्वेषणं ज्ञातव्यमित्यर्थः[viśiṣṭādvaita]संतानपरम्परया मनुष्याग्रत्वेन अधःशाखत्वं मनुष्यत्वे कृतैः कर्ममिः मूलभूतैः पुनः[dvaita]रैव तं वै प्रपद्येत यं वै प्रपद्य न शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद्ब्रह्म मूलं तच्छित्सुः इति[śuddhādvaita]र मुख्यं साधनं भक्तिमाह -- तमेव चाद्यं प्रपद्य इति[bhakti]पदं वस्तु वैष्णवं पदं परिमार्गितव्यमन्वेष्टव्यम्[advaita-bhakti]पदं श्रवणादिनां ज्ञातव्यमित्यर्थः
- parimārgitavyam← parimārgitavyaaccusative singular masculine noun[advaita]? परिमार्गणम् अन्वेषणं ज्ञातव्यमित्यर्थः[viśiṣṭādvaita]अन्वेषणीयाम् यस्मिन् गता भूयः न निवर्तन्ते
- yasmin← yadlocative singular masculine noun[advaita]पदे गताः प्रविष्टाः न निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय[viśiṣṭādvaita]गता भूयः न निवर्तन्ते[śuddhādvaita]निति। यत्र गता ज्ञानिनो भूयो न निवर्त्तन्ते। तत्र मुख्यं साधनं भक्तिमाह -- तमेव चाद्यं प्रपद्य इति। यतः पुराणी कृत्स्नस्[bhakti]गता यत्पदं प्राप्ताः सन्तो भूयो न निवर्तन्ति। नावर्तन्त इत्यर्थः। अन्वेषणप्रकारमाह। यत एषा पुराणी चिरंतनी संसारप्रवृत्ति[advaita-bhakti]पदे गताः प्रविष्टा ज्ञानेन न निवर्तन्ति नावर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय
- gatā← gamnominative singular feminine noun[advaita]ः प्रविष्टाः न निवर्तन्ति न आवर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय[viśiṣṭādvaita]भूयः न निवर्तन्ते[śuddhādvaita]ज्ञानिनो भूयो न निवर्त्तन्ते[bhakti]यत्पदं प्राप्ताः सन्तो भूयो न निवर्तन्ति। नावर्तन्त इत्यर्थः। अन्वेषणप्रकारमाह। यत एषा पुराणी चिरंतनी संसारप्रवृत्तिः प[advaita-bhakti]ः प्रविष्टा ज्ञानेन न निवर्तन्ति नावर्तन्ते भूयः पुनः संसाराय
- na← navocative singular neuter noun[advaita]्वेषणं ज्ञातव्यमित्यर्थः[viśiṣṭādvaita]ऊर्ध्वमूलत्वं तत्संतानपरम्परया मनुष्याग्रत्वेन अधःशाखत्वं मनुष्यत्वे कृतैः कर्ममिः मूलभूतैः पुनः[dvaita]शोचति न हृष्यति न जायते न म्रियते तद्ब्रह्म मूलं तच्छित्सुः इति[śuddhādvaita]ष्टि -- यस्मिन्निति[bhakti]्वेष्टव्यम्[advaita-bhakti]्तवाक्यविचारेण परिमार्गितव्यं मार्गयितव्यमन्वेष्टव्यम्
- bhūyas← bhūyasvocative singular neuter noun
- tam← tayaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]एव च आद्यं कृत्स्नस्य आदिभूतम्।मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम्। (गीता 9।10)अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते
- eva← evavocative singular neuter noun[viśiṣṭādvaita]आदिः इति न उपलभ्यते[dvaita]कथं स्यात् इत्याकाङ्क्षां तदर्थमित्यनेन सूचयति
- ca← cavocative singular masculine noun[advaita]ात् यत् पदं वैष्णवं तत् परिमार्गितव्यम्? परिमार्गणम् अन्वेषणं ज्ञातव्यमित्यर्थः। यस्मिन् पदे गताः प्रविष्टाः न निवर्तन्त[viśiṣṭādvaita]तुर्मुखादित्वेन ऊर्ध्वमूलत्वं तत्संतानपरम्परया मनुष्याग्रत्वेन अधःशाखत्वं मनुष्यत्वे कृतैः कर्ममिः मूलभूतैः पुनः[dvaita]तमेव प्रपद्ये प्रपद्येत[śuddhādvaita]ाद्यं प्रपद्य इति[bhakti]िरंतनी संसारप्रवृत्तिः प्रसृता विस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थः[advaita-bhakti]ारेण परिमार्गितव्यं मार्गयितव्यमन्वेष्टव्यम्
- adyam← adyaaccusative singular masculine noun
- puruṣam← puruṣaaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]एव शरणं प्रपद्ये तम् एव शरणं प्रपद्येत। यतः यस्मात् कृत्स्नस्य स्रष्टुः इयं गुणमयभोगसङ्ग प्रवृत्तिः पुराणी पुरातनी प्रस[advaita-bhakti]। यतो यस्मात्पुरुषात्प्रवृत्तिर्मायामयसंसारवृक्षप्रवृत्तिः पुराणी चिरंतन्यनादिरेषा प्रसृता निःसृतैन्द्रजालिकादिव मायाहस्
- prapadye← prapad1st person singular present indicative active verb[advaita]इत्येवं परिमार्गितव्यं तच्छरणतया इत्यर्थः[viśiṣṭādvaita]तम् एव शरणं प्रपद्येत। यतः यस्मात् कृत्स्नस्य स्रष्टुः इयं गुणमयभोगसङ्ग प्रवृत्तिः पुराणी पुरातनी प्रसृता। उक्तं हि मया[dvaita]प्रपद्येत[bhakti]शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थः[advaita-bhakti]शरणं गतोऽस्मीत्येवं तदेकशरणतया तदन्वेष्टव्यमित्यर्थः
- yatas← yatnominative plural masculine noun
- pravṛttis← pravṛtnominative singular masculine noun
- prasṛtā← prasṛinstrumental singular masculine noun[advaita]निःसृता? ऐन्द्रजालिकादिव माया? पुराणी चिरंतनी[viśiṣṭādvaita]। उक्तं हि मया एव पूर्वम् एतत् -- दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते।। (गीता[śuddhādvaita]भवति। तं प्रपद्य इति वा पाठः।[bhakti]विस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थः[advaita-bhakti]निःसृतैन्द्रजालिकादिव मायाहस्त्यादि तं पुरुषं प्रपद्य इत्यन्वयः
- purāṇī← purāṇanominative singular feminine noun[advaita]चिरंतनी[viśiṣṭādvaita]पुरातनी प्रसृता[śuddhādvaita]कृत्स्नस्य जगतः कर्मसु प्रवृत्तिरुत्पत्तिः प्रसृता भवति[bhakti]चिरंतनी संसारप्रवृत्तिः प्रसृता विस्तृता तमेव चाद्यं पुरुषं प्रपद्ये शरणं व्रजामीत्येवमेकान्तभक्त्यान्वेष्टव्यमित्यर्थः[advaita-bhakti]चिरंतन्यनादिरेषा प्रसृता निःसृतैन्द्रजालिकादिव मायाहस्त्यादि तं पुरुषं प्रपद्य इत्यन्वयः
Intertextual panel
The 8 verses most likely to be intertexts of 15.4, ranked by the Sūtrakṛt substrate's composite score.
Doctrinal projections
How each major school's commentary tradition reads this verse.
Advaita (Śaṅkara, Anandagiri)
Witnesses: shankara_15.4 · anandgiri_15.4
Viśiṣṭādvaita (Rāmānuja, Vedantadeshika)
Witnesses: ramanuja_15.4 · vedantadeshika_15.4
Dvaita (Madhva, Jayatīrtha)
Witnesses: madhva_15.4 · jayatirtha_15.4
Śuddhādvaita (Vallabha)
Witnesses: vallabha_15.4
Bhakti-philological (Śrīdhara)
Witnesses: sridhara_15.4
Advaita-Bhakti synthesis (Madhusūdana)
Witnesses: madhusudan_15.4
Theme-list memberships (14)
Show all theme-lists this verse participates in
- असङ्गताwith 12.4
- छित्त्वाwith 15.3
- तमेव शरणं गच्छwith 18.62
- परमात्माwith 6.7, 13.31
- पुराणwith 2.20, 8.9, 11.38
- पुरुषwith 1.1, 2.15, 2.16, 2.21, 2.60, 7.11, …
- प्रवृत्तिwith 1.1, 11.31, 14.12, 14.13, 14.22, 16.7, …
- प्रवृत्तिःwith 14.12
- मामेकं शरणं व्रजwith 2.7, 18.66
- मैं भगवान्का ही हूँwith 12.1
- यस्मिन्with 6.22
- यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयःwith 9.3
- स्मृतिर्लब्धाwith 18.73
- स्वयंwith 3.13, 3.17, 3.19, 3.21, 3.26, 3.27, …