Chapter 8 (Akṣara-Brahma-Yoga (The Yoga of the Imperishable Brahman)), verse 10
Krishna → Arjuna · meter: upajāti
प्रयाण-काले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योग-बलेन चैव | भ्रुवोर् मध्ये प्राणम् आवेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषम् उपैति दिव्यम्
prayāṇa-kāle manasācalena bhaktyā yukto yoga-balena caiva | bhruvor madhye prāṇam āveśya samyak sa taṃ paraṃ puruṣam upaiti divyam
Word-by-word
- prayāṇa← prayāvocative singular masculine noun[advaita]काले मरणकाले मनसा अचलेन चलनवर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्र[viśiṣṭādvaita]काले भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं[dvaita]काल इति[śuddhādvaita]काल इति[advaita-bhakti]कालेऽन्तकाले अचलेन एकाग्रेण मनसा तं पुरुषं योऽनुस्मरेदित्यनुवर्तते
- kāle← kallocative singular masculine noun[advaita]मरणकाले मनसा अचलेन चलनवर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजन[viśiṣṭādvaita]भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं[dvaita]कर्तव्यमाह विशेषतः -- प्रयाणकाल इति[bhakti]भक्तियुक्तो निश्चलेन विक्षेपरहितेन मनसा योऽनुस्मरेत्[advaita-bhakti]ऽन्तकाले अचलेन एकाग्रेण मनसा तं पुरुषं योऽनुस्मरेदित्यनुवर्तते
- bhaktyā← bhañjinstrumental singular feminine noun[advaita]युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यलक्षणं योगबलं तेन[viśiṣṭādvaita]युक्तो योगबलेन इति पृथङ्निर्देशात् परोक्तप्राणजयबलादिपृथगर्थताप्रतीतिः स्यादिति तदपाकरणाय विशिष्टैकार्थतां दर्शयितुंभक्[dvaita]विशदाशया ये[advaita-bhakti]परमेश्वरविषयेण परमेण प्रेम्णा युक्तः
- yuktas← yujnominative singular masculine noun
- yoga← yujvocative singular masculine noun[advaita]बलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यलक्षणं योगबलं तेन[viśiṣṭādvaita]बलेन आरूढसंस्कारतया अचलेन मनसा प्रयाणकाले भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं[dvaita]युक्तानां मृतिकाले कर्तव्यमाह विशेषतः -- प्रयाणकाल इति[bhakti]बलेन सम्यक्सुषुम्नामार्गेण भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्येति[advaita-bhakti]स्य समाधेर्बलेन तज्जनितसंस्कारसमूहेन व्युत्थानसंस्कारविरोधिना
- balā← balānominative singular feminine noun[viśiṣṭādvaita]दिपृथगर्थताप्रतीतिः स्यादिति तदपाकरणाय विशिष्टैकार्थतां दर्शयितुंभक्तियुक्तयोगबलेनेत्युक्तम्[dvaita]त्कथञ्चिद्भवतीति विशेषः
- īn← iaccusative plural masculine noun
- a← avocative singular masculine noun[advaita]चलेन चलनवर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यल[viśiṣṭādvaita]नुशासितारं विश्वस्य प्रशासितारम् अणोः अणीयांसं जीवाद्[dvaita]नेन भक्त्यादीनां साधारण्यमाह[advaita-bhakti]चलेन एकाग्रेण मनसा तं पुरुषं योऽनुस्मरेदित्यनुवर्तते
- ca← cavocative singular masculine noun[advaita]लेन चलनवर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर्यलक[viśiṣṭādvaita]िन्त्यरूपं सकलेतरविसजातीयस्वरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् अप्राकृतस्वासाधारणदिव्यरूपम् तम् एवंभूतम् अहरहः अभ्यस्यमानभक[dvaita]िद्भवतीति विशेषः[śuddhādvaita]ाह -- प्रयाणकाल इति[bhakti]प्रकृतिं भित्त्वा यस्तिष्ठति एवंभूतं पुरुषमन्तकाले भक्तियुक्तो निश्चलेन विक्षेपरहितेन मनसा योऽनुस्मरेत्[advaita-bhakti]लेन एकाग्रेण मनसा तं पुरुषं योऽनुस्मरेदित्यनुवर्तते
- eva← evavocative singular neuter noun[advaita]ं विद्वान् योगी,कविं पुराणम् इत्यादिलक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उपैति प्रतिपद्यते दिव्यं द्योतनात्मकम्[viśiṣṭādvaita]ंभूतम् अहरहः अभ्यस्यमानभक्तियुक्त योगबलेन आरूढसंस्कारतया अचलेन मनसा प्रयाणकाले भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत[bhakti]ंभूतं पुरुषमन्तकाले भक्तियुक्तो निश्चलेन विक्षेपरहितेन मनसा योऽनुस्मरेत्[advaita-bhakti]ं प्रथमं हृदयपुण्डरीके वशीकृत्य तत ऊर्ध्वगामिन्या सुषुम्नया ना़ड्या गुरूपदिष्टमार्गेण भूमिजयक्रमेण भ्रुवोर्मध्ये आज्ञाचक
- bhruvos← bhrūVibhakti.Sasthi dual feminine noun
- madhye← madhyalocative singular neuter noun[advaita]प्राणम् आवेश्य स्थापयित्वा सम्यक् अप्रमत्तः सन् सः एवं विद्वान् योगी,कविं पुराणम् इत्यादिलक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उप[viśiṣṭādvaita]प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं[dvaita]प्राणमावेश्य इत्येतन्न सर्वविषयमित्येतावन्मात्रमत्र प्रतिपाद्यते[śuddhādvaita]प्राणमावेश्येति[bhakti]प्राणमावेश्येति[advaita-bhakti]आज्ञाचक्रे प्राणमावेश्य स्थापयित्वा सम्यगप्रमत्तो ब्रह्मरन्ध्रादुत्क्रम्य स एवमुपासकस्तंकविं पुराणमनुशासितारम् इत्यादिल
- prāṇam← prāṇaccusative singular masculine noun[advaita]आवेश्य स्थापयित्वा सम्यक् अप्रमत्तः सन् सः एवं विद्वान् योगी,कविं पुराणम् इत्यादिलक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उपैति प्रत[viśiṣṭādvaita]आवेश्य संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं
- āveśya← āviśvocative singular masculine noun[advaita]स्थापयित्वा सम्यक् अप्रमत्तः सन् सः एवं विद्वान् योगी,कविं पुराणम् इत्यादिलक्षणं तं परं परतरं पुरुषम् उपैति प्रतिपद्यते[viśiṣṭādvaita]संस्थाप्य तत्र भ्रुवोर्मध्ये दिव्यं पुरुषं
- sami← samnominative singular neuter noun
- ak← ajnominative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः [बृ.उ.3
- sa← savocative singular masculine noun[advaita]ा अचलेन चलनवर्जितेन भक्त्या युक्तः भजनं भक्तिः तया युक्तः योगबलेन चैव योगस्य बलं योगबलं समाधिजसंस्कारप्रचयजनितचित्तस्थैर[viśiṣṭādvaita]र्वज्ञं पुराणं पुरातनम् अनुशासितारं विश्वस्य प्रशासितारम् अणोः अणीयांसं जीवाद्[dvaita]म्पूर्णानां भवत्येव मुक्तिः[śuddhādvaita]तं परं पुरुषमुपैति तत्समाकारः सामीप्यरूपमाप्नोति[bhakti]प्रपञ्चप्रकृतिं भित्त्वा यस्तिष्ठति एवंभूतं पुरुषमन्तकाले भक्तियुक्तो निश्चलेन विक्षेपरहितेन मनसा योऽनुस्मरेत्[advaita-bhakti]्मरणे प्रयत्नातिरेकोऽभ्यर्थते तदाह -- प्रयाणकालेऽन्तकाले अचलेन एकाग्रेण मनसा तं पुरुषं योऽनुस्मरेदित्यनुवर्तते
- tam← tayaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]एवंभूतम् अहरहः अभ्यस्यमानभक्तियुक्त योगबलेन आरूढसंस्कारतया अचलेन मनसा प्रयाणकाले भ्रुवोः मध्ये प्राणम् आवेश्य संस्थाप्य[advaita-bhakti]। एवं प्रथमं हृदयपुण्डरीके वशीकृत्य तत ऊर्ध्वगामिन्या सुषुम्नया ना़ड्या गुरूपदिष्टमार्गेण भूमिजयक्रमेण भ्रुवोर्मध्ये आज्
- param← pṝaccusative singular masculine noun[viśiṣṭādvaita]।अचिन्त्यरूपम् इतिपदमित्यभिप्रायेणाहसकलेतरविसजातीयस्वरूपमिति। वर्णयोगस्य स्वरूपेणाघटनात् प्रमाणसिद्धविलक्षणविग्रहद्वारा
- puruṣam← puruṣaaccusative singular masculine noun[advaita]उपैति प्रतिपद्यते दिव्यं द्योतनात्मकम्[viśiṣṭādvaita]इत्यन्वयः
- upā← vapinstrumental singular masculine noun[advaita]येन प्रतिपित्सितस्य ब्रह्मणो वेदविद्वदनादिविशेषणविशेष्यस्य अभिधानं करोति भगवान् --,
- eti← i3rd person singular present indicative active verb
- divyam← divyaaccusative singular masculine noun
Intertextual panel
The 8 verses most likely to be intertexts of 8.10, ranked by the Sūtrakṛt substrate's composite score.
Doctrinal projections
How each major school's commentary tradition reads this verse.
Advaita (Śaṅkara, Anandagiri)
Witnesses: shankara_8.10 · anandgiri_8.10
Viśiṣṭādvaita (Rāmānuja, Vedantadeshika)
Witnesses: ramanuja_8.10 · vedantadeshika_8.10
Dvaita (Madhva, Jayatīrtha)
Witnesses: madhva_8.10 · jayatirtha_8.10
Śuddhādvaita (Vallabha)
Witnesses: vallabha_8.10
Bhakti-philological (Śrīdhara)
Witnesses: sridhara_8.10
Advaita-Bhakti synthesis (Madhusūdana)
Witnesses: madhusudan_8.10
Theme-list memberships (5)
Show all theme-lists this verse participates in
- दिव्यwith 1.14, 4.9, 8.8, 9.20, 10.12, 10.16, …
- पुरुषwith 1.1, 2.15, 2.16, 2.21, 2.60, 7.11, …
- प्राणwith 1.1, 1.33, 4.27, 4.29, 4.30, 5.27, …
- भक्त्याwith 8.22, 9.14, 9.26, 9.29, 11.54, 18.55
- युक्तwith 1.14, 2.28, 2.39, 2.50, 2.51, 2.61, …